Written by
Rev. K Thanzauva

MIZORAM AGENDA DAWN VE TEH

Pi-pu sakhua kalsanin Kristian sakhua vuanin kum 100 chuang hun kan lo hmang ve ta. A AW B CH kan neih ṭan tir aṭangin kum 124 mual a lo liam ta; kan Lalte (chiefs) pawh banin Democracy (mipui rorelna) kum 65 lai kan lo hmang ta. Political identity ‘Mizoram UT-State’ neiin kum 45 lai hun kan lo hmang ta. University hial kan lo nei ve ta, a va lawmawm em! Amaherawhchu, hmasawn zel tur chuan kan lawmna hian kan mit tidel lo sela, kan hun kal taa ṭha tawk lo leh siamṭhat ngaite zawng chhuakin hmalam pan dan tur ruahmanna fel tak kan siam hi tih makmawh a ni.

1. Hmasang aṭanga harsatna kan rochun (historic - cultural agenda): Hnam tin hian hmasang aṭanga harsatna rochun, hnam nuna bet tlat an nei ṭheuh a. Khawvel danglam zelah chu harsatna chu an sutkian dan a zirin hma an sawn ṭhin. Mizo tan chuan:-

(1) Thingtlang khaw rilru (village mentality): Kan hnam hian lal ropui (dynasty) kan la nei ngai lova, India independence hma chuan khaw tina Lal nei (Village-State) kan ni. Chuvangin, politics, development leh administration kan ngaihtuah dan pawh village tan, village rilru puin kan ngaihtuah vek a ni.

(a) Village life to city life: Kumin 2017-a Aizawl estimated popula­tion chu 336,511 a ni. Kum 2011 census-ah chuan 297,602 a ni. Kum nga chhungin Aizawl popu­lation chu 38,000 zetin kan ṭhang hman a ni. Kum 2021 chuan nuaili kan thleng mai dawn a ni. Aizawl hi city a ni tih ka la pawm thiam lo. Kan thil ruahman dan leh tih dan han en hian kan ram hruaitute pawhin an thiam lova, AMC pawh hian beisei a pha lo hle.

(b) Chieftainhood to democracy: Kum 65 democracy kan hman hnu pawh hian thingtlang khaw rilru (village mentality) hian kan ngaihtuahna a la kaihruai tlat a. Ram pum, hnam pum hmasawnna tak tak kan la ngaihtuah thiam lo. Kan Sawrkar manage (relbawl) dan pawh hi village management a la ni reng mai. Hei hi hmasawnna daltu lian tak a ni.

(2) Tribal nunphung (cultural ethos): Hmasawn tur chuan tribal ngaih­tuah dan kan kalsan a, scientific-ratio­nalistic culture develop a ṭul a ni.

(a) Phur leh ngaihsam nun hi chhuahsan a, rilru fim fel leh dik taka thiltih kan chin a ṭul (traditional world view to scienti­fic rationalistic world view): University nei mah ila kan khawvel thlir dan (world view) hi tribal world view a la ni reng - scientific culture a la piang lo. Chu chu kan thusawi, chet zia, thil tih dan leh planning-ah hian a lang chiang hle.

(b) Zawhte lu nih aiin keipui mei nih a ṭha zawk: Keipui ropuizia hre lovin zawhte lu nih kan thlang fo ṭhin. Ropui tak ni turin len hi a ṭul a, lian tura ṭanrual, inpumkhat kan thiam lova, sumdawng ho turin company/ corporate din kan thiam lova, politics-ah pawh ṭanrual kan thiam lova, puan in te tak te te kan kaih a, kan ropui thei lo a ni. Tam kan tih hi a la tam lova, lian kan tih hi a la lian lova, tam leh lian pawi­mawhna kan la hre thiam hek lo.

2. Khawtlang nun, sakhua leh politic-a kan harsatna (socio-religious political agenda):

(1) Kohhran pawl rilru (denomina­tionalism): Chanchin Ṭha rualin pawl (denomination) a lo lut a. Pawl (denomination) kan chawm lian lutuk ta a ni. Pawl rilru kal sana Pathian ram kan buaipui a hun ta. Kristian kan ni hi kan lawm a, mah se Kristianna ruala lo lut denomination hian kan hnam inpumkhatna leh lungrualna a tichhe hle. Chanchin Ṭha chu kan nun chhungril luahtu, core value a nih a ṭul a, mahse Presbyterian, Baptist, Salvation, Roman Catholic, UPC, Seventh Day nih hi kan ba lova, kan hnam identity atan kan hmang thei lova, chuvangin kan hnam min ṭhendarhtu atana kan hman hi a dik lo tlat a ni.

(2) Party politics : India independence aṭang khan kan ramah Party politics a lo lut ṭan ve a. Kum 70 mual a lo liam meuh chuan siam ṭhat tur a tam ta hle mai. Aizawl aṭangin Archhuang thlengin party-ah kan inṭhen vek a, khaw tinah unit kan nei vek a, hei hian:-

(a) Kan khawtlang inunauna nasa takin a tichhia a, bakchehin puan a chepthler angin min chep thler a ni.

(b) Development party induhsak nan ka hmang a, hei hian democratic politic thil tum a ṭhelh hlauh a, khawtlangah inthliar hranna a thlen chauh pawh ni lovin, ruling party-a awm lo tan beidawnna leh thinrimna a thlen a ni.

(c) Appointment/ contract/ supply-ah party based vekin thil kan tih tak avang hian ‘dikna’ a awm thei lo. Miṭha leh mithiam zawkte hnawlin an awm fo ṭhin a ni.

(d) Party tana ṭhahnemngaihna hian thu dik hnawlin, dik lo takin thil min tihtir ṭhin a ni.

(e) Mihring kan tlem a, kan inhre chiang si a, a buaithlak em em a ni.

(f) Kan sawrkar hi ‘huap zo sawrkar’ ni lovin, Party sawrkar a ni ta zel mai hi a pawi hle.

(2) Party politics kal sana hnam politics buaipui: Hnam anga din chhuah kan duh chuan party politics kalsan a, hnam politics kan buaipui a hun ta.

(3) Party sawrkar kalsan a, huap zo sawrkar kan siam a hun ta: Party politics kan khelh avangin sawrkar kan han siam pawh hian Party sawrkar a ni ta zel a ni. MNF hun laia party worker hovin work order an insem lai hmuh te, Congress mi leh sa deuh vekin NLUP an dawng han hmuh te hian huap zo sawrkar neih a va chakawm ta em!

3. Economic agenda: Khawvel hnam zawng zawng hian mawlna leh retheihna (primitive economy) aṭangin zawi zawiin hma an sawn zel a, Industrial revolution aṭanga Capitalistic leh Socialist approach khawvelin a hmang ta a. Tunah chuan ram hausa kan tih - USA, UK, Germany, France, Japan, South Korea, Singapore ho hi capitalistic countries vek an ni. Hmana socialist countries China, Russia, India te pawhin capitalistic system an hmang ta vek a ni.

(a) Primitive subsistent economy bansan a, market economy lamah ke kan pen ve a ṭul : Planet dangah kan awm a nih ngawt loh chuan primitive subsistent economy (tlachhawp economy) hi bansan a, market economy lamah ke kan pen ve a ṭul a ni.

(b) Hmansawn tur chuan management kan thiam a, dik taka kan tih a ṭul a ni. Kum 2017-2018 chhung hian source hrang aṭanga sum hmuh kan beisei chu Rs 8803.10 crore a ni a. Kan thawhchhuah ve beisei zat chu Rs 694.64. cores a ni a, Central sawrkar aṭanga hmuh kan beisei zat chu 8108.46 a ni a, hei hi kan sum hmuh beisei aṭangin 92.1% a ni. Kan state a rethei a, kan dehchhuah a tam lova, chuvangin fimkhur leh uluk taka sum hman a ṭul a ni. Kan ram dinhmun hre chiang awm tak secretary engemaw zat ka kawm tawh a, an vaiin kan sawrkar management hi efficient leh dik ni sela chuan tun dinhmun aia nasa takin hma kan sawn theih thu an sawi vek mai. Hei hi a dik ngei pawh ka ring.

(c) Development sum politic khelhna atana hman hi kan bansan loh chuan hma kan sawn thei dawn lo. Politic intervention tam lutuk avangin kan ram education kan tichhe tawh a. Tunah hian politic khelh nan development kan hman nasat avangin kan ram development hi kan tichhe mek a ni. Hmasawn kan duh chuan development hi politic aṭangin chhanchhuah a ṭul a ni.

(d) Chawmhlawm economy (depen­dency) kalsan a, intodelh chauh pawh ni lova state hausa ni tura hma kan lak ve tawh a hun. Dependency hian kan chakna thahrui a chhat a, hmusit awmah min siam a ni. Kum 1966 rambuai hma khan kan rethei a, mah se kan intodelh a, tunlai khawvelah hian intodelh dan kawng thar kan ngaihtuah chhuah a hun ta a ni e.

(e) Corruption hi ram hmasawnna daltu lian ber a ni. Hmasawn kan duh chuan corruption hi huai taka kan do tlat a ṭul.

3. Educational agenda: Education hi mimal, chhungkua, khawtlang leh hnam siamṭhatna leh hmasawnna atana hmanraw pawimawh ber a ni.

Mizoram thimna (darkness) a tanga enga min hruai luttu chu Chanchin Ṭha-in a ken tel education hi a ni. Rev. J.H. Lorrain (Pu Buanga) and Rev. F.W. Savidge (Sapupa) te kha Aijal-ah ni 11th January, 1894 khan an lo thleng a, A AW B CH min siam sak a. April 2, 1894 khan school an din a, ‘A Grammar and Dictionary of the Lushai Language,’ an siam a. Rev. D.E Jones (Zosaphluia)-an 15th February 1898, kum 28th Birthday lawm nan a verandah-ah school a hawng ve leh a, tawp lovin school chu a kal ta zel a ni.

In February 1904, the Chief Commi­ssioner of Assam, Sir Bonfyld Fuller chuan Mizoram a rawn tlawh a, sawrkar school chu mission enkawlna hnuaiah 1st April, 1904 khan a hlan a. Chuta ṭang chuan kum 50 lai school administration chu Mission hnuaiah a awm a. Kum 1941 khan Lushai hills chu literacy-ah 36% niin India-a sang ber a lo ni thei ta a ni.

Kum 1952 -ah education enkawlna chu Government of Assam kutah hlan a ni a, July 21, 1961-ah Mizo District Council-ah hlan a ni leh a. UT hun chhung 1972-86 khan nasa takin a ṭhang a. Directorate of Education (1972), Promotion of Science and Mathematics Education, Teacher Education, Research and Training, State Council of Educational Research and Training (SCERT), Mizoram Board of School Education (MBSE), North Eastern Hill University (NEHU) 1973, Mizoram Polytechnic, (1981)ah din a ni. State nih hnu (1987-2017) hian Directorate of Higher and Technical Education 1989, Directorate of Art and Culture, Mizoram State Council for Technical Education, Mizoram University Act 2000 passed in Mizoram University a lo piang ta a, ICFAI University August 2005 din niin, Horticulture College 2016 kan lo nei ve ta.

A tam lam leh sang zawngin hma kan sawn a, hei hi thil ṭul leh tangkai tak pawh a ni ngei mai, amaherawhchu education quality erawh chu a ṭha lo hle a ni. Sikula zirlai 64% chu private school-ah an kal a, sawrkar school tam takin zirtir tur naupang an hmu ta lo a ni. Tun dinhmunah chuan tunlai khawvel mamawh thiamna (challenges of modern world today) kan pe thei ta lo a ni.

Education hi kan siam ṭhat loh chuan beisei tur kan nei lo. Kan education siam ṭha tur chuan:

(a) Education a politics inrawlh vak (politicalization of education) hi ban san turin politics aṭangin education hi kan chhanchhuah a ṭul. Non-political education- thiamna lama hma kan lak tak tak a hun ta a ni.

(b) Rote learning bansanin creative-skill learning lamah ke kan pen a ṭul bawk.

(c) Banking method (hriatna chek khawm vak) ni lovin hman theih leh thiamna tangkai kan mamawh a ni.

(d) Degree oriented education ni lovin thiamna skill oriented education kan mamawh.

(e) Literary education mai ni lovin technical education lamah chak zawka ke kan pen a ṭul.

(f) IQ develop mai ni lovin EQ rilru leh nun pumpui, nun thiam (life skill) kan zirtir a ṭul ta a ni.

Agenda tam tak kan rilruah a awm ang. Ka han tarlan tak- hmasang aṭanga kan rochun harsatna te, khawtlang nun, sakhua leh politic-a kan harsatna, economic agenda leh education agenda te tawitein ka han tarlang a. Heng kan harsatna sutkian hi zofate - kan hruaitute leh mipuite mawhphurhna a ni e.

Rev. K Thanzauva