INDIA LEH SIAIA (Sikeisen)
India-in thil thar dai kai zelin, ni 23 November 2008 khan khawvel hriatah ISRO (India Space Research Organisation) chuan siaia (sikeisen) zir chian hna an thawh tum thu chu a puang zar ta a. Nimahse, India sawrkarin August 2012 ah rem tih pui hnuah hna thawk ṭan chauhhin, ISRO chuan thla 15 chhung thawkin, ni 5 November 2013-ah PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle) siaia (sikeisen) zir chhianna tur van-lawng (space-craft) chu Andhra Pradesh State a hmun pakhat Sriharikota aṭangin kah chhuah a ni ta a ni.
He Van-lawng tirh hna hi a hmingah “Mars Orbitar Mission” (MOM) tih vuah niin MOM hi ‘Manglyaan’ tia hriat a ni bawk. Manglayaan tih hi Sanskrit thu mal aṭanga lak niin ‘Mangal’ tih hi ‘Siaia (Sikeisen)’ tihna a ni a, ‘Yana’ hi ‘lawng’ tihna a ni bawk. He Mangalyaan hi kan khawvel chenna aṭanga kah chhuah hnu ni 300 zet van boruak sangah hun a hman hnuah siaia (sikeisen) chu a thleng ta a. He kan chenna khawvel, siaia (sikeisen) leh kan ni (sun) heltu zawng zawng arsi (planet) te hian hel kual dan an nei vek a. kan chenna khawvel leh siaia hi a inhnaih lai berin 5,46,00,000 km-in kan inhnaih a, a hlat lai berin 40,10,00,000km in kan inhlat leh thung a ni.
Mi thiamten an chawhrual (average) a an lakin 24,92,09,300km a inhlat ang reng kan ni an ti bawk. A hlat zawng sawifiah nan state pahnih thui zawng hmang ta ila, Jammu & Kashmir leh Kanyakumari hi 3369km a inhlat an ni a. Siaia (sikeisen) hlat zawng ang vel khan kal dawn ta ila, Jammu & Kashmir aṭanga Kanyakumari hi vawi 73,971 i kal hman a, chumi bakah 1,001km i kal belh leh a ngai dawn bawk a ni. Siaia (sikeisen) hi a hlat em avangin Mangalyaan leh khawvel lam aṭanga a thununtute hian 14 minute chung hun a duh zel a ni. Chutianga inhlat chu eng tin nge a kal dik chat theih? Khawvel aṭanga ngil taka Siaia (sikeisen) tin zawna kap chuak mai loin ‘Hohmann Transfer Orbit’ hisapna hmanga kah chhuah a ni a, chu chuan ngil taka kah chhuahtir mai loin khawvel virna aṭanga kal kual chhuakin chu chuan siaia kal kual naa han intawk chat thei tur chuan Mangalyaan hi kah chhuah a ni.
He Mangalyaan van-lawng hi India pawisa a Rs. 450 crore a siam zawh niin, chu chu United State pawisa chuan dollar 73 million hu vel a ni. Siaia (sikeisen) van-lawng siam tawhah chuan sum sen tlemna ber a ni. Siaia (sikeisen) zirchhianna tur van-lawng hi ram parukin an kap chhuak tawh a, chung zinga ram hlawhtling awm chhun chu United State, Russia, France leh India te niin, heng pali zingah hian India hi Siaia (sikeisen) van-lawng kah chhuah tawha vawikhatnaa hlawhtling awm chhun a ni nghe nghe.
Mangalyaan hian thil chi hrang hrang panga, eng tehna (photometer), boruak al tehna kan tih mai (methane sensor) hriat na, siaia leilung endik theitu tur hmanrua (martin exosphere), eng leh lum tehna (thermal infrared spectrometer) leh thlalakna (color camera) te paiin, a tum ber siaia a thil nung pianhmang (morphology), thil laih chhuah leh leilung hlo (mineralogy) te bakah an zeldinna thu siaia (sikeisen) a thil nung awm an sawi, heng pa thumte chhui chiang tura tirh chhuah a ni. ISRO mithiam rualten siaia chung chang an hriat belh theih nan leh khang hun liam taa siaia (sikeisen) a tui (water) an hloh zat hriat chian belh an in beisei a ni.
India hian van sang lam zirchiannaah khawvel ram hrang hrang zingah siaia (sikeisen) a van-lawng kap chhuak thei pali zinga an awm hian hmasawna rahbi nasa takin a siam a. India khua leh tui hun lo awm leh zel tura mite tan pawh van lam zirna (space science) ah hian kawng eng tak a awm tih a lan tir.
Hma la chho zelin, India Space Research Organisation chuan an facebook page-ah te pawh an Mangalyaan-in hna thawh leh thil chhui mekte chu an pho chhuak zel a ni. ISRO chuan hma lak chhoh zel an tum a, Mangalyaan 2 pawh Siaia (sikeisen) ah kum 2020 velah chuan kah chhuah leh tumin an inpuahchah tih an sawi. Mangalyaan 2 kah chhuah hma hian thla (moon) zir chian leh na tur Chandrayaan 2 chu December 2018 hian kah chhuah phawt an tum bawk a ni.
- Sam Zaucha