Written by
Malsawmdawngzela Hrahsel

Sum dinhmun a chhia, kan hmabak a thim?

Kan sum dinhmun a ṭha lo a, kan sum dinhmun hi a chhe zual zel ang tih a hlauhawm. Chutiang dinhmun a thlen lohna atan chuan sorkar thuneitute huaisen taka an kal a ngai. Inthlan ngawt thlir hun a ni tawh lo.

Kan sum dinhmun ṭhat loh chhan hi chhan hrang hrang a awm ngei ang. Covid-19 hi kan sum dinhmun ṭhat tawk loh chhanah a puh theih rualin, kan hmuh lem loh tur cheng eng emaw zat hmuh a ni ve tho. Mizo mipui, kohhran leh pawl hrang hrangte pawh Covid-19 vangin an luang chhuak nasa hle a, company hrang hrang aṭang pawhin puihna kan dawng hnem hle a nih kha.

Kan sum dinhmun ṭhat loh chhan lian bera ka ngaih chu 15th Finance Commission-in Post Devolution Revenue Deficit Grant-ah 14th Finance Commission aia min recommend hniam tak viau vangah ka ngai. Ṭhen­khat recommend sanna zawkte pawh a awm tho na a, chungte chu a hmanna tur bik ruahmansaahte a ni hlawm.

Kan sum hmuh tur a hma aia a tlem tur thu kan hre lawk a, lo insiamrem chu sum enkawltu mawhphurhna a ni. Hetah hian Covid-19 vanga sum hmuh loh ka sawi tel lo.

Sum dinhmun a chhiat zual tur chhan :

Mizoram ang thawhchhuah nei tlem, budget ṭha tak nei thei lo tan chuan hmasawnna hnathawhna tur atana kan vauchher ni lo thei lo chu Centrally Sponsored Scheme (CSS) a ni. Mizorama CSS kan kalpui tam ber chu 90% central-in tumin, 10% chu state sorkarin a tumve ṭhin.

CSS sum hi RBI-a state account-ah lutin,a concern department hnena pek chhuah a nih hmain, sum dinhmunin a zir loh deuh changin sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, buhfai man, power man etc. atan lo hman puk a ni ṭhin.

CSS hna zawh a nih hnuah pek nghal theih loh chang pawh a awm fo a, sum dinhmun a ziaawm deuh laiin rulh leh ṭhin a ni. Hei hian state sorkar sum leh pai dinhmuna talbuai tur nasa takin a chhawk fo a ni.

Tunah chuan sorkar laipuiin CSS sumte hi state account-a dah reng a phal tawh lo a, ni 21 hma-a a concern department account-a dah turin thupek khauh tak a nei a ni. Chumai a la ni lo a, March 31, 2022 hma lama an CSS sum an pek chhuah tawhte chu July 20, 2022 hmaa a concern department hnena pe vek turin state-te a hriattir a ni.

Mizoram sorkar hian CSS sum March 31 hmalama sanction vek tawhte hi July 20 hmaa a concern department hnenah a pe kim thei em? A pe thei a nih pawhin RBI-a kan account-a sum bang chu a tlem viauin a rinawm. Special Drawing Facilities hman a ngai ngeiin a rinawm a, hun tiam chhunga chumi rulhna tur chu a nei ang em? Overdraft-a Treasury khar hi kan hmabak lo ang tih a sawi theih loh.

CSS sum pek chhuah zung zung a nih dawn tak avanga kan sum dinhmunin a tawrhna chhan tur hi zawhna awm thei tak a ni. A chhan bulpui ber chu kan sum dinhmun a ṭhat loh vang a ni ber a, thawhchhuah nei tamin, kan sum dinhmun ṭha se chuan buaina tur a awm lo.

Kan hriat reng tur chu budget pass a nih hian sum a awm nghal tihna a ni loa, ruahmanna a ni. A tahtawlin central aṭangin dawn ṭhin a ni. Thawhchhuah nei tlem kan nih miau avangin central hi kan innghahna lian tak a ni lo thei lo. Kan budget-a kan kan state tumve tur hi 20% pawh a tling phak ngai lo.

Central aṭanga a tahtawla sum hmuh a nih lai hian thla tin a hlawm lian - sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, buhfai man, electric man etc. pek ve reng a ngai ṭhin a, keini ang state thawhchhuah nei tlem tan chuan a hlawma sum lolut CSS sum hi lo puk a ngai fo ṭhin. Mah se, tunhnai ang renga CSS sum kan puk/ tihtan nasat hi ka hre ngai lo a, hei hian sum enkawltute an ṭanzual a ngaihzia a tilang niin ka hria.


Sorkar kan hriatthiam ve a ngai :

State thawhchhuah nei tlem kan nih miau avangin kan sum dinhmun hi a ṭha tak tak thei lo. Tu sorkarah pawh chhiah lak belh vak vak emaw tihsan vak vak emaw an ngam si lo. Kan rama vannei ber chu sorkar hnathawkte hi an ni awm e. Kan ramah hian sorkar hnathawk hi (a nghet lote nen) mi 1,00,000 an tlin pawhin an pel tamin a rinawm loh. Chungmite leh kan ram hruaitu atana thlanten kan budget pumpui aṭangin 70% chuang an chang a ni.

Tunah hian kan ram sum dinhmun a chhe rih em em a, a la chhiat belh hrih zel dawn nite pawhin a lang. A chhan leh a vang chu eng pawh ni se, ram hmangaihna avang talin sorkar hnathawkte hian anmahni hamṭhatna tur ringawt nawr rih loin, mipui nawlpui dinhmunte hi thlir ve se a duhawm takzet.

Sorkar hnathawk nghette'n an phut mek hi an chanvo chu a ni ngei ang, mahse ram leh hnam hmangaihna avangin tun dinhmunah chuan lo ngawi rih ngam se ka va ti em. An vanneihzia lam tun dinhmunah chuan thlir rih hram hram se ka ti hle. A chhan chu kan ram sum dinhmun hi chhe lehzual zawkah dingin, hlawh lak tur pawh an nei mumal bik lo ang tih ka hlauhpui.

An chanvo a ni ngei e, mahse lo nghak rih hram hram se. Kan sum dinhmunin ṭhat lam pan chhoh hun a neive leh ngei ang a, chung hunahte chu an chanvo an chan theihna atan hma la leh zawk se kan ram leh hnam tan.

Sorkar hnathawk a nghet ngat hi chuan a hniam lam pawhin a tlem berah Rs. 30,000 an la ngeiin ka ring a, nileng thlantui far zawih zawiha Rs. 500 vel hlawhte nen hian thlahtu thuhmun, chhûl khat kual vek kan ni. Sem sem dam dam ei bil thi thil rilru put thar hunlai tak niah ka ngai.

A nghet loa sorkar hnathawkte hi an khawngaihthlak a, chutihrualin anni pawh hian tun dinhmunah chuan an vanneihna lam an thlir thiam rih hram hram a ṭulin ka hria. Mizoramah chuan company lian tak takte a la tamve loa, sorkar hna a nghet chiah loa thawkte hlawh ang zat hlawhna tur hi a vang viauin a rinawm. Mizoramah chuan dinhmun duhawma ding zinga chhiar ila, kan tisual tamin ka ring lo.

Ram hruaitute kan thlir dawn :

Chhan hrang hrang avanga kan sum dinhmunin a zir loh viau lai hian kan ram hruaitute, abik takin sorkarna fawng chelhtu lam engtin nge an chet mipuiten uluk taka kan thlir a ṭul. Kan sum dinhmun a harsat em em laia party worker leh duhsak zawngten contract an thawh reng a, supply tur an nei reng si a nih chuan a fuh hauh lo ang. Sorkar hnathawkte'n an hamṭhatna tur an nawrna deuh a nih pawhin an demawm lo ang.

Kan ram sum leh pai dinhmun thlir hian loh theih loh thilah loh chuan hmasawnna hnathawhte pawh hi chawlhsan rih a hunin ka hria. Kum khat chhung hmasawnna hnathawh a nih loh avangin kan ram hi infrastructure lamah kan hniam phah duai lo ang. CSS-te pawh a ṭha viau e, mahse 10% ringawt pawh kan ram sum leh pai dinhmun thlirin a uihawm rih.

Kan sum leh pai dinhmun tlema pangngai deuha a awm hunah hmasawnna hna thawhna hun chu a la tam dawn. Infrastructure ṭha aiin kan ram sum dinhmun chhe tak hi khaichhuah tum phawt a ngai tak zet zet a ni.
Kum khat chhung tal a ṭul tawp lo chu a ṭul tawp lo chu hmasawnna hnathawh loh kum, inrenchem kum leh sorkar hnathawk a ngheta lak loh kumah han puang se, kan ram dinhmun chu tlemin a ziaawm leh deuh ngeiin ka ring. Kan sum thawhchhuah ngaihtuahin tu pawh sorkar se, sorkar laipuiin suma min vur thur thur a nih loh chuan sum leh pai dihmun nuamsa takah chuan kan din ngai ka ring lo thung.

Sorkar hnathawk kum 1 chhung a ngheta kan lak loh avang hian kan sorkar kalphung hi a buai phah viauin ka ring hauh lo a, tlema a lo buai deuh a nih pawhin kan sum leh pai dinhmun thlirin a ṭul rih. Chu mai a ni lo, kan Revenue Expenditure sang ta lutuk thlir ringawt pawh hian sorkar hnathawk nghet lak vak vak hi chu sim rih a hun viau. A nih loh chuan kan Revenue Expenditure hian kan budget-ah 90% a luah tling chho mai ang tih a hlauhawm takzet a ni. Contract leh supply khawih pha ve lote dinhmun a duhawm lo telh telh ang a, chu chuan thil ṭha lo zawk a hrin chhuah a hlauhawm hle.

Office ṭhenkhat indaih lo deuh an awm a nih pawhin indaih hi chu an awm chiang. Office-ah ka lengkual hnem ve viau a, an office han luh hian a hriat theih. Tin, working hours tih tam deuh a nih loh pawhin, tuna kan working hour hmanlai khauh taka kenkawh hian indaih lo nia insawi tam tak harsatna hi chu chinfel theih a ni ngeiin a rinawm.

Covid-19 avanga kan sum leh pai dinhmun a ṭhat loh thu kan tlangaupui reng laia airport vbc. tela cheiṭhat (a runway lo zawng) te, mau/raw ṭiak supply tur zawn reng te, Ramhlun to Chaltlang road changkang taka siamte leh thildang tam tak ṭul lo tih deuh deuh ka ngah. Hetiang ang chi hi chu kan sum dinhmun ṭhat loh lai hi chuan thleng tawh lul lo se ka ti hle.

Sum dinhmunin a zir loh viau laia party mi leh duhsak zawngte contract/supply pek tur lam hawi zawng ringawta kan sum neih ang angte hman kan tum tlat chuan kan ram hmabak a thim viau ang. Kan sum dinhmun ṭhat loh chhanah hian sum enkawltu lam chuan chhan hrang hrang sawi tur an hre ṭeuh ang a, a dikna chen pawh a tam ngawt ang. Mahse, tun dinhmunah chuan insawithiamna ringawt ngaihtuah loin, kan sum dinhmun siamṭhat hi mutmawh hnar mawha an neih lehzual a hun tak zet.

Kan ram sum leh pai enkawl kawnga thu ber chu kan rama lal ber Chief Minister a ni. A chhan leh vang chu eng pawh nise, Treasury khar ngaia kan awm a nih chuan a bulpui berah Chief Minister puh ila, dawta inpuh kan ni kherin a rinawm loh.

Inrenchemna kalpui a ngai :

Tuna kan sum leh pai dinhmun thlirin kan sorkar hian huaisen taka inrenchemna kalpui a ngai. Sorkar function-ahte kan han tel ve a, an eitur han semte hi Rs. 150-200 chuang mante a ni hlawmin ka ring a, thingpui nente phei hi chuan Rs. 250 dawn mante a ni hlawm ngei ang. Kan ram sum leh pai dinhmun lo ngaihtuah ve nih chuan tui taka ei har ka ti ṭhin.

Petrol a'n vang deuh a, coupon nei an tam ta em em mai ṭhinte hian ngaihtuah a tithui a, hei hian department-te hian an hman sen loh petrol/diesel lak theihna tur coupon an kawl tih a tilang chiangin ka hria. Heng entirna pahnih ka sawite hi chu a tenau deuh mai thei e, a tenau aṭanga inrenchemna kalpui ṭul ka tih vanga sawi chhuak ka ni.

Vawi tam ka sawi tawh a, ka sawi nawn leh ang. Office expenditure hi 30%-40% a tihhniam ni se, sorkar hmalakna leh hnawthawh buai miah si loin, department-te an kal thei ang tih ring tlattu ka ni. Minister tour programme-te hi ka lo hmu ve nual a, zuitu an ngah thei hle. Zuitu an tam na na chuan sum sen a tam lo thei lo. Ei man, riah man, POL etc. An department chante'n eitur an lo siam a nih chuan, budget head-ah hetiang buatsaihna tur an nei dawn si lo, engtin tin emaw sum an zawn a ngai dawn tihna a ni.

Inrenchem hi a bulṭantu tur chu Chief Minister a ni a, minister leh MLA-te'n an dawt turah ka ngai. Kan ram hruaitute renchem taka an kal a nih chuan sorkar hnathawkte chu an inrenchem chhunzawm ve maiin a rinawm.

Kan ram rorel tura kan thlante hi dinhmun hniam taka i dah ang u ka ti hauh lo. Chutihrualin, an hamṭhatna dawnte hi tun dinhmunah chuan sorkar hnathawk leh mipuite entawn turin han titlem ngam se, an va zahawm lehzual dawn em. Kan ram dinhmunin a zir rih lo em a, a zir hunah duh leh ennawn mai se.

Sum dinhmun siamṭhatna atana rawtna tlemte :

Kan ram hian sum lakluhna liantham kan nei thar thut rih a rinawm si loh a, chuvangin kan sum dinhmun siamṭhat dan tur kawng zawn bak tih theih a vang rih hle. Office expenditure tihhniam a chung lamah ka rawt tawh a, thil dang kan rawt leh duh chu privatisation lama nasa zawka kal a ni. Kan department ṭhenkhat leh board ṭhenkhatte hi chu privatised ngam ila, sorkarin sum tam tak a hum ngei ang. Privatised awm chi chu kei aiin sorkar hotuten an hre zawk ngeiin ka ring.

Tin, lirtheite pawh hi sorkarin lei belh tawh loin, privatisation zawngin kal tawh ni se a duhawm hle. Heta ṭang ringawt pawh hian sorkar sum tam tak hum theih a nih ngei ka ring tlat. Ration buhfai mipui zawng zawngin a inzat veka sorkarin a subsidised sak ngawt maite hi tihtawp a hun viauin ka hria. Sorkarin subsidised titawp rawh se ka ti hauh lo, dinhmun inang lo lutukte angkhat veka a subsidised lai hi a fuh lo ka tih chu a ni. Chutiangin, tui bill pawh.

Angkhat veka subsidised loh hi thil buaithlak tak a nih chu ka ring a, chutihrualin kan ram sum leh pai dinhmun thlirin a harsatna lam aiin, a theih dan kawng kan zawn a hun a ni. Sorkar hnathawk leh kan ram hruaitute pawh dinhmun ṭha zawka ding an nih angin medical reimbursement nei lo hian Mizoram Health Care Scheme (MSHCS) han zawm ve mai se, sum tam tak kan hum bakah MSHC hian ngaih pawimawh a hlawh lehzual lo maw?

Hlawh ṭha tak an neih hnuah lirthei ṭha tak kawl phak chinte hi chu POL anmahniin intumtir tawh maite hi a hun em? Kan ram hruaitute hian bul han ṭan ngam se, kan ram leh hnam tan a va ṭha dawn tak em.

- Malsawmdawngzela Hrahsel