MIZORAM TANA HMATHLIR
Hmanah Mosia'n Kanaan a thlir a, keini pawhin tunlai Mizoram hi kan thlir a, kum 2018-a lo piang tur Mizoram pawh uluk takin kan thlir...
Pu Rokunga vision
“Kan ram mawi, chul lo la,
parin vul leh zual la,
Ṭhangthar hmatiang sawnna tur
khua sei leh se,”
tih chu ṭhangtharte hian kan ṭawmpui.
Hma sawn turin
Mizo ṭhalaite theihna a sang tawk
Mizote hi ze danglam tak ‘Zo nun mawi’ nei hrang tlat kan ni. Kristian sakhua avangin khawvel eng kan hmu phak a, Kristian sakhua avangin thiamna kan dawng. Mizo ṭhalaite theihna hian, hnam dang ṭhalaite theihna a phak a, kawng tam takah a lehpel mek tih kan hmu. Indian ram puma scientist-hoten an chungen mek chu blasting scientist Dr Sawmtea, Chhingchhip tlangval a ni. Sorkarin ‘phul lem’ min phahsak zei zei a, India rama football inelna sang ber bera champion no mawi kan zu thiar chhuak kim titih nghal thei.
FIFA Football khawmpui liana India-in palai a tirh chu Mizo tlangval Tetea Hmar a ni. ‘Phul tak’ kan neih hunah phei chuan, Japan tlangvalte nen Asian Champions League final kan la khel hial ang. Old Traford-ah kan tlangvalten yellow card an la hmu dawn. Ft 5.7-a sang Lionel Messi mai mai pawh, vei-khawr lehnghal, heti taka a hmingthan theih chuan, ft. 5.8-a sang Jeje-a hian a tlin ve khawp ang. Pumraw len vanga thiam leh chak emawte kan lo ti a, a lo ni hauh si lo a; infrastructure an neih ṭhat zawk vang mai mai a lo ni reng a. International standard khelmual kan neih ve hunah, ṭhangthar hmatiang sawnna tur khua a sei mai dawn a ni. Chu hun chu nghakhlel takin kan thlir a nih hi.
Mizoramin kan mamawh chu rualawh nachang hria hruaitu a ni
Mizoten hruaitu ropui tak tak kan lo nei tawh. Hmasawnna tinreng kailawn chu kawlphetha a ni tih hria a, hydro electricity project atchilh tlattu Brig. Ṭhenphunga khan, term khat chauh tal sorkar han enkawl zui ta se, Mizoram khaw tina chhungkaw tin hian electric eng hi kan chhi ṭheuh tawh ang. Kan hman sen loh kawlphetha hralh chhuahna man ringawt pawh, kut hna thawktute thlai thar leina tur budget-a dah tham a tling zan ang.
Thlai thar leina budget-a DAH te hi, Pu Duhoma hian a sawi ṭhin a, mi ṭhenkhatin thil theih loh ni awmin an sawisak a, a va theih chiang em aw! Pu Duha hian a sawi harsa mai mai zawk hian ka hria. Khawchhak vawkte, eng hri nge a vei tih pawh finfiah hleih loh leina tur pawh budget bua kan dah theih phawt chuan, Sihphir iskut leina tur budget-a dahte chu, a theih loh ngawt tur a ni lo. ‘Khawchhak vawkte’ tih zawng kha kan thai chhia ang a, Sihphir Iskut tih kan ziak mai ang. Budget kha kan ta, keimahni siam a ni miau a. Budget bua ziak lang lo pawhin thlai thar hi a lei theih. A pawimawh zawk chu Kut hna thawktuten an ṭangkaipui ang em? tih kha a ni.
Kawngpui zau atchilh a, huaisen taka thawk chat ngam Pu Laldenga kha, a term chanve lekah namthluk ni ta lo se, District khawpui zawngte hi chu kawngpui zau pui puiin a pal tlang seng sung tawh ang a, thingtlang khaw tin hi, fur lai pawha motor kal theihna kawng mamin a tlawh chhuak vek tawhin a rinawm - kawmthlang Tripura state ang khuan. Hna thawk ngam ram hruaitu huaisente hun pek nachang kan hre lo ṭhin leh, hruaitu hmasate hna ṭha thawh hruaitu tharten chhunzawm duh loh an ching ṭhin hi, kan bansan hunah, kan ramin hma a sawn chak sawt ang.
Kum 1966-ah khan Mizo ṭhalai rualte kha ralthuam nen rammu ta lo se, Cachar phaia Cachari leh, Tripura rama Tiperia-te ai hian Mizote dinhmun hi a u bik lo mai thei. Remna leh Muanna thupuia neihtu Congress sorkar kha, kakpui bal hlawk khawpin ṭang lo se, Mizoramin remna kan la nei lo mai thei. UT kan nih aṭangin kum 45 a liam ta. He kum 45 chhung hian, kan ram hruaituten an theihtawp an chhuah ṭheuhin a lang, an vaiin an fakawm em em vek.
Thil pakhat erawh rilru kap rengtu a awm. Kan ram hruaituten theihtawp an chhuah mek lai hian, state sum dehchhuah tam lam tehna GSDP (Gross State Domestic Product)-ah chuan, India ram state 29 zingah 29-na kan ni fan fan mai. Hei hi economic ralkhel dar ri a ni, kan haider a thiang lo ang. A chhan kan zawng tur a ni a, her rem ngai apiang kan her rem ngam tur a ni tih, party tin hotute hi kan chah a ni. Kan chenna neih chhun, kan tu kan fate rawn seilen zelna tur Mizoram hi, GDP mawngphah aṭanga khai chhuah ngei a ṭul; a ngaihna hre lo hruaitute chuan, an party chhunga a ngaihna hriate tan tal hmun ken nachang hre hram rawh se.
Education leh development hnate politics laka ven him a ṭul
Kan ram rorelna kalphunga pawi ber mai chu zirna (education) leh hmasawnna ruhrel (infrastructural development works)-te, party mite induhsakna hmanrua atan kan chan sawm zo ta hi a ni. Kohhran kuta zirna a awm laia school hming ṭha tak ni ṭhin, sorkarin a enkawl tak hnua, party mi an duhsak zawngte zirtirtu an dah avanga zirlaiin an pem rauhsan, khar ngai hial school a awm thluah tawh. Sorkar sum hmangin kan zirna school kan tichhe mek a ni ber mai. Education-a politics inrawlh hi tihtawp ngei ngei tur a ni. Hei hi kan tihtawp loh chuan hmasawn a harsa ang.
Hmasawnna ruhrel, kalkawng siam te, lei dawh te, hydel project ldt. engineer-te kaihhruaina hnuaia uluk taka thawh ṭhin kha, tunah chuan party mite induhsakna atan hman a ni ta zel mai. Party mite duhsakna lungrem hna, engineer-ten an kaihhruai hleih theih loh vanga chimin, mihring nunna a laksak te pawh sawi tur a awm nual kha. Hmasawnna ruhrel din hna, Engineering works lehzel politics induhsakna atana kan hmangte hi zawng, a pawi takzet a, tihtawp ngei ngei tur a ni bawk.
Hausate politics lakah Mizoram chhanchhuah a ngai
Kan inthlan senso hautak ta lutuk hi kan ramin a chhiat phah takzet. Tunah chuan, MLA-a ding turin, mi hmangchang hria, ram tana mi ṭangkai tur dap loin, vote zawnna sum senso tur nei tam party tinin an dap ta. Hausa politics game-ah kan tang mek. He kalphung hi ram hmasawnna tiṭhuanawptu ber a ni. Heti taka inthlan senso tihautaktu hi party worker-te an ni. An campaign-na senso bakah, campaign hlana an chhungte ei tur, an fate school fee zawng zawng party worker-ten an pawl candidate-te an tumtir ṭhin. Mahni candidate-te chu a hman hmanin duham takin an rawk rawn a ni ber. Tling zo lo chuan a tuar chawrh chawrh a, a tlakchhiat hlen phah a. Tling ta hlauh a, minister hial han nite hlei hlei kha, an ngaihtuahawm; rawk hlimin sorkar sum bawm chabi an kawl a nia, an thiam dan danin sorkar sumbawm an rawk zui ve ta ni maiin a lang.
He campaign dan kalphung bawlhhlawh tak, hausate politics hi party tinte hian kan tihtawp ngam loh chuan, Mizoramah rorelna thianghlim leh hmasawnna dik beisei tur a awm ngai lo ang.
- K. Sapdanga (Varsity Platform-a thusawi)