Written by
Frankie Zonunmawia

Euphrates aṭanga Tlawng...

Tin, a parukna chuan a berhbu chu tuipui, Euphrates-ah chuan a leih bua a; tichuan, ni chhuahna lam aṭanga lal lo kal tûrte tâna kawng chu peih sa a lo nih theih nân, a tui chu a kangchat ta a – Thu Puan 16:12

Hmasang lal ram ropui lo chhuahna bul kan en chuan lui luang bulah ngei a ni ṭhin. Eden huan ngei pawh kha Euphrates leh Tigris luiten an hual vel tih kan hria a, chu ta ṭang chuan mirhing kan lo chawr chhuak ta a nih hi.

History a lal ram ropui hmasa ber a taka hmuh theih chu Mesopotamia, Bible a Babulon lal ram kan tih kha a ni a, Euphrates leh Tigris lui kiang bawka din a ni a, tuna Iraq ram chhehvel khu a ni. A pahnihna chu Bible a Kaina tlanchhiatna ram nia an rin Indus Valley Civilisation an tih, Mohenjodaro tia kan zir ṭhin kha a ni. Indus lui pui leh a peng lui lian tak tak pangaten an hual vel ram bial zau tak mai a ni a, Indus lui hi India ram hming put chhan a ni nghe nghe. A pathuma chu Bible a Aigupta kan tih Egypt lal ram ropui kha a ni a. Nile lui pui kama awm a ni - Pathianin thisena a chan tir a ngei mai kha.

Josepha hun laia kum sarih zet ṭam a tlak dawn avanga kum sarih daih buh Pathian hriattira an lo chhek khawl theih chhan kha Nile lui kam ram ṭha an neih bik vang a ni. Heng Lal ram hmasa leh ropui tak takte ropui chhan leh din chhuahna bul pui chu an lui tui hi a ni. Lui tui awm lohna ram chu a ṭhang thei lova, an ram a tlu chhe mai ṭhin.

India rama lui hmingthang tak Ganges luipui chu kum sang tel mihringten an chhawr tawh vang te, inkalpawh nan an hman nasat vang te leh, a kam sira lo neihna hmun zau takin ei tur a pek ṭhin avangin an hlut hle a, Pathian angin an be hial. A lui chawm ramte hi thlai chinna atana khawvela leilung ṭha (fertile soil) lian ber pawl niin India mipui zaa sawmli zet a chawm a ni. Kan chhak lawkah Brahmaputra lui awm bawkin a luanna ram ruam leh phai te chu ei leh bar chin nan an hmang nasa bawk.

Hetiang khawpa lui tui pawimawhna hnam upa zawkten an hriat lai hian kan ramah chuan kan lui dungte hi bawlhhlawh paihna khurah kan hmang ta mai mai niin a lang a. A lungchhiatthlak hle a ni. Lui tui hian mihring tan in tur a pe ringawt lova, thlai a chawm a, lui sa te an awm piah lamah inkalpawh na atan leh bungraw phurh nan te kan hmang ṭhin. Ram dangah chuan lui ruam ram ṭha inchuh vanga indona a tamin, Indopui pahnihna te pawh kha Rhine lui pui ruam hausakna hun rei tak inchuh a nih hnua lo irh chhuak a tih theih awm e. Hetiang a nih laia lui tui inchuha kan la buai ve lo hi kan la vannei hle.

Kan ram lui te hi humhalh chunga kan chhawr thiam ve a hun tawh a. A bawlhhlawh poh leh a lui tui ringtu Mizo mipuite hian kan tuar dawn. Luia bawlhhlawh leh leivung paih te kan vei a, a pawina hria ṭhalaite leh pawisak nei lo mi luhlulte an innawr mek a ni ta ber a, mi tinin kan thil eina kawr kan paih dan aṭanga bul kan ṭan a ngai a ni.

Luia kal changin lui tui uih hum hum te, patek hring nghulh khawpa lui bawh te kan hmu ṭhin. Heng hi lei vung paih leh lei ṭha (fertiliser) luia luang lut a tam vang a ni thei. Lei vung kan duh duhna laiah kan paih a, lovah lei ṭha kan hmang a, ruah a lo surin lei ṭha tam tak luiah a luang lut a, lui mawngah lei nawi a tla khawmin chirh dum a siam a, nungcha tam tak a chilh bo thei. Lei ṭha luang lut pawh patek mai maiten an lo ṭhatpui vak a, awmze nei hlek si lovin an duah ta hluah ṭhin a ni. Heng patek te hi an thi leh a an ti ruang (algal blood) chuan lui an ti uih a, an ṭawih avangin tui hnuaiah carbon dioxide an pe chhuak a, tuia oxygen zawp ral an ti tlem a, oxygen zawp ral tlakchham vangin sangha leh lui sa dangte an thi ta ṭhin a ni.

Lui aṭanga ei zawng mi rethei tak takte eizawnna a tihchhiat sak thei a. Ram changkangah chuan fertiliser thahna hlo te an luiah an phul hial ṭhin. Hetia ramngaw leh nungchate leh intunnunna atana hmangtu mipuite ngaihtuah miah lova mahni awlsamna leh hlawkna ringawt um ching a hmasawnna (development) hna thawk inti hi ram ṭhang laiah chuan a hluar hle.

India sawrkar chuan a hranpa tawpin environment chhantu tur court ‘National Green Tribunal’ siamin rethei zawkte ram tih chereu sak tur a veng ṭhin. Mipuite leh ram chhantu tur court te hi do lova kan hman thiam ve a hun tawh viau a ni.

Kan lui dungte hi a theih chin chin chhawr ila, a hausakna te hi insem tlan atan a duhawm. Chutih ruala pawimawh em em chu a daih rei em? tih hi a ni. United Nations chuan 'sustainable' tiin a hming an phuah a, kan chhawr dan a chhunzawm tlak em? A hman reng chi em? Nghawng ṭha lo a nei em? A thawh chhuah te vawi khata zo pup mai, a kum leha chhawr zui tur awm tawh mang lo nge a nih kum sawm tel a ral hnu pawha mipui intun nunna la ni reng thei? tih te hi kan ngaihtuah thlen vek a ngai.

Ram changkang apiangin an lui an humhalh a, an ti fai. Ganges lui pui pawh a bawlhhlawh nasat em vangin India sawrkarin tih thianghlim tumin National Mission for Clean Ganga te a din tawh a ni. Kan rama lui pawimawh Tlawng lui tan din ve a duhawm hle mai. 'Save Chite Lui Action Plan' te pawh Prime Minister Narendra Modi chuan radio-a a thusawi ṭhin ‘Maan ki baat programme’ June 2022 a tih chhuahah fakin bawlhlawh paihna hmuna Chite lui kan hman dan te sawiin, chung bawlhlawh hmang vek chuan thil ṭangkai tur siam chhuah a, plastic chhia te chu her sawm a rawh tui a nih hnuah kawng siam nan a hman a nih dan a sawi a. Hetianga PM meuhin a fak phu a Mizo mipui te kan ṭangrual a, kan harh chhuak ta hi a lawmawm hle a ni.

Lui humhalh turte kan la nei hi kan vannei. India ram ngeiah pawh May thla bawr vel khan Delhi chawmtu Yamuna lui te chu a kang chat a, an ṭhenawm Haryana state-ah tui an dil a, Haryana lamin pek tur an nei bik si lo an buai ru viau a nih kha. Thu ziah tira Bible chang pawh khi a thlen dikna tur a inmung nge ni tunah hian Euphrates lui chu a kuang a zim tawh hle. A kang chah mai hlauhthawnawmin a awm mek a, “Ni chhuahna lam aṭanga lo kal” a tih te khi tunlai a ‘China Belt and Road Initiative’ project lian hi a ni mai em? tiin a chawm ram te chuan Euphrates lui kam duah hluah ṭhin chu thlalerah an chang zo mai ang tih an hlau tawh hle a ni.

- Frankie Zonunmawia