ZIRLAITE HI VUAK TUR AN NI EM?

Naupan laia "Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo" tih hla kan sak ṭhin kha a dik hle mai. Mihringte hi hmasawn tur leh nun kawng dik zawh tur chuan engkima zirtir ngai, kaihhruai ngai kan ni. A ṭha lo lam erawh awn sa tlat, zirtir leh kaihhruai ngai miah lova thiam sa kan ni lawi a. Kawng dika hruai tum pawha a dik lo lam awn lui tlat kan nih avângin zirtir leh kaihhruai pawh har tak kan ni.

Naupang kaihhruaina-bû ṭha tak siam theite pawh hian mahni fate kawng dika hruai har an ti ve thovin a rinawm. "Chutianga an awm chuan chuti chuan tih tur....." ti viau ṭhin mah ila, mizia leh nunphung hran ṭheuh nei kan nih avângin a dik diak diak thei hauh lo. Ṭhenawmte damdawi ngeih kan ngeih ve kher lo ang hian ka fate tana ṭha kha mi fate tan a lo ṭha ve kher lo thei a ni.

Chhungkua hian ze nghet tak kan nei ṭheuh a, naupang enkawl kawngah pawh a enkawltute tan hriat hmasak atana ṭha thil pawimawh tam tak a awm thei. Zirna inah phei chuan naupang ze inang lo tak tak; chhungkaw khawsak inchen lo, officer fate leh ni tin ei chawp zawng fa te; ṭhenkhat pastor leh upa fate an nih laiin ṭhenkhat erawh zû/ damdawi zuar fa, ngawlvei fa te, khehpuam hmang hausa tate thlengin an awm ang. Zirna inah chuan classroom pakhatah hengho hi an awm khawm ta a, zirtirna leh kaihhruaina hmanrua an mamawh a inang lo thei hle ang chu.

Biak inah pawh mize hrang hrang, a tê ber aṭanga a lian ber; mi chi hrang hrang kan kim ṭhin. Tisa leh thlarau zawnah kan mamawh pawh a inpersan hle. Mahse, thlarau erawhin kan mamawhna zawnah ṭheuh thusawitu thusawi hmangtein min pawl ṭhin a, chu chu kohhranho kan vanneih êm êm-na a ni. Mahse, zirna inah chuan zirtirtu thusawi kha Thlarau­vin a tinung ve kher tawh lo va; zirlaite mamawhna zawnah kawng hrang hranga a pawl tawh si loh avângin school khat chhuak ṭheuh ṭheuh, zirtirna thuhmun dawng ṭheuh ṭheuh kha an inthlau zeng zung lo thei ta lo a ni.

Kumina zirlaite ngat phei hi chu kum hnih chhung online class hmanga zirtir an nih avângin an khirh lo thei lo va; pawl hnih bawh kan ang vêl an ni hial ang chu. An zirlai an thiam lo/man pha lo chu thuhran ni se; kum hnih chhung nunphung pangngai lova nung tawh, social media leh an duh zawng zawng buaipui an nih avâng khan zirtir leh kaihhruai namai lo tak an ni. Zirlai leh nun dan an thiam lo va, zirtirtute biak dan thlengin ṭawngkam hawihhawm an hmang thiam ta lo.

Anni kaihruai tura hman chakawm tak chu vauna leh talhfiak a ni. Hrilh mawlh mawlh chung pawha tihna chang hre lo, thiamna chang hre lo, zir tumna pawh nei hran lote thiamtir tur chuan hremna, talhfiak thlenga lek chu a awm viau thei. Amaherawhchu, tuna zirlaite ngat hi chu talhfiak hian a siam ṭha kher ang em tih ngaihtuah tham a ni. Mobile phone leh TV lama duh duh hmet chhuak zung zung, duh loh zawng rang taka kalsan hmak hmak ṭhin an nihna hian an nun kawng pawh mahni hmasialna zawnah a hruai thui hle a. An duhna zawnah, an châkna zawnah an tlan pur pur a, talhfiak lek hian siam ṭhat aiin zirna mausamtirin mi thiamte duh loh tak ‘drop out’ an pun phah ang em tih thlenga ngaihtuah theih a ni.

Zirna in hi a thiam thei leh zir peihte chauh kalna tur a ni lo va, a thiam thei lote hlei hlei hian an mamawhna a zual a ni. A zir peih, a thiam theite hi chuan kaihhruai lutuk pawh ngai lovin an zirlaite hi an thiam zung zung mai a, an kal zelna turah pawh ngaihtuahawm an ni lo. Mahse, a thiam thei lo lo hi a zir ṭha peih lo lo, ti ṭha duh lo lo an ni leh lawi a, anni tak hi kaihhruai leh zirtir ngai êm êm chu an ni lawi si. Zirtirtu tan chuan han rik deuh hlaih hlaih pawh awl tak tur a ni e.

Hetiang a nih avâng hian zirtirtu tan ṭhahnemngaih luatah inven zawh loh palh awl tak tur a ni a, fimkhur thiam a ṭha. Zirna kawnga inkaihhruaina dânte pal peh lo zawnga kal a ṭhain a him a ni. Nu leh pa ten, “An sual chuan lo vaw hrep rawh u” an tih ngawih ngawih ang chite pawh hi han vaw tak tak ila, nu leh pa ten vui hmui an pu leh vat mai a nia. A hrim hrim naupang hauhte hi inhauh tui laklawh a awm ve a. An ṭhatna tura bul ṭan siin thinrim engphiara a hmawr bawk awl tak si a ni. Chuvangin zirna in ten ram dân thlir chunga inkaih­hruaina mumal tak siam a pawimawh hle a ni.

Dân in a phal lo chunga zirlai naupang chunga hrem­na lian(corporal punish­ment) kan hman chhan lian tak pakhat chu thiam tura kan tih an thiam loh vâng a ni. Result neih ṭhat chu school ṭhaah nu leh pa, mipui zawng zawngin kan ngaih avângin school neitu leh zirtirtute chu intlan­siakna dik lovah kan inel ta a. Naupang kaihhruaina tur zirlaibû chu engkima engkimah kan ngai a, by-heart tam leh zir chak apiang kha naupang ṭha, a thiam thei an ni ta mai a ni. Naupangin note zawng zawng thiam se kan tih luatah ran ang maiin kan enkawl a; an hre thiam em tih lam aiin a sawi thei em tih lam kan thupui ta zawk. School thenkhatah phei chuan zirlaibû aiin note-bûte hi an leklam viau zawk a ni awm asin!

Tun hnaiah sumdawng school a pung chho thûr thûr a, zirtirtu naupang tê tê, inti-zirtirtu êm êm pawh an pung ve zel. Naupang vuak nuam ti awm tak te, homework pe nghek nghek mai te, vawi 50 chuang ziah tur tuk ching thlengin an awm ta. Naupang ṭhatna tur lam aiin an chunga thinrim hrikthlakna ang hawi hmuh tur pawh a awm ṭhin. Hremna kawngah nise naupangte rilru an dam chhunga tan an hliam pawi thei a ni tih hre lêk lovin a mualpho thei ang berin an diriam hreh hek lo. Anni ang chi hian zirtirtu zahawmna leh zirna hmel thlengin an tibal thei a ni. Zirtirtu mawhphurhna sanzia hre thiam phak lo, naupang nunzia leh nihphung ngaih­tuah miah lo ang chi pawh an tam ta.

Zirtirtu ni tura training chhuak ngat chuan naupang harsatna te, an dinhmun thleng maiin a hriatthiampui zawk ṭhin a; duhaiin an dimdawi mah mah zawk emaw tih tur a ni hial ṭhin. Sawrkhâr pawh hian hetiang zirna ina thawktute kaih­hruaina dan ṭha tak hi siam thei se a duhawm hle mai.

Naupang enkawl harsatzia hretu tan chuan sawrkhâr dânin naupang chunga hremna lian(corporal punishment) lek loh tur a tihte hi a huatthlala hle thei. Educationist-ten zirna in chu naupang pawimawh berna hmun ‘child centre’ an tihte hi a dik hlel ta em ni tih tur a ni. Mahse, zirna kawnga a thleng sang leh hre ril apiang hian zirna in hi teacher centre ni lovin child centre a nihzia an sawi zêl chu a ni. Engpawh nise mawlmang takin ngaihtuah ta ila, zirtirtute chu hlawh neia thawk an ni a; zirna in awm chhan leh man chawia lehkha zir zirlaite chu ngaihpawimawh ber tur an ni zawk ang chu.

Sawi takah chuan ṭha­hnemngaih vanga career guidance kan neih ṭhinte hi thil ṭul tak a la ni reng a. Amaherawhchu, sawrkhâr hnathawk lian IPS,IAS etc. nihna kawng lam ngawt thupuia neih a hun tawh lo. Tuna zirlai zingah hian 5% in sawrkhâr hna an hmu ang em tih a ni tawh a, sawrkhâr hnathawk lo tur a tam zawk fe 95% ten mahni kutke hmanga an din chhuah theih dan tur hawi zawnga zirtirna pekte hi a hun tawh viau a ni. A tam zawk dinhmun tur kan ngaihthah ṭhin vângin lehkha thiam anga lang hna thawk peih lo, intodelh lo, phunchiar si kan tam ta êm êm mai a nih hi.

Hetiang a nih avâng hian an zirlaibû ringawt hi a pawimawh ber lo va, bazar note thiamtir vak vak pawh hian an nun a kaihruai viau lo. Nun dan dik hlutzia te, ngaihsan tur dik zirtir te, mahni intodelh zahawmzia te, aia upa zah leh chhungte hmangaih pawimawhziate hi zirtira hrilh nawn fo an ngai. Khawtlâng leh ram leh hnam hmangaih ṭul­ziate hi an thinlunga tuh a nih loh chuan nakina kan ram hruaitu tur an la ni si a; mahni pumpui hma­chhuanin ro an rel ang tih pawh a hlauhawm. Zirlai­bû hi an engkima engkim­ah ngaihsak lo ila; an nun kaihruaitu atana hman­raw pawimawh tak pakhata kan ngaihsak thiam chuan zirtirtu ten zirlaite kaihhruaina kawngah hma kan sawnin a rinawm.

Zirtirtu tana thil harsa ber, zirnain a tum laimu ni si chu nun puitling nei tur leh hmantlâk ni tura naupang chher hi a ni. An zirlaibû ngawr ngawr zirtir a, note zawng zawng thiamtir tura naupang vil hi thil harsa a ni hran lo. Nun kawng dik leh thu ṭha hrilh pawh thil har a ni lo; mahse, an nun kaihhruai erawh chona huphurhawm ber, zirtirtu zahawmna laimu ‘builder of the nation’ tih chhan ni bawk si a ni.

- R.Lalfakawma, Seling