Written by
CVL Fakhlamawia

Ram leh hnam dinchhuahna turin...

Pathianin leilung a din tirh ata tawh, hnam tinte tan an luah tur ram a siamsak a, an tan ramri nen lam a lo khamsak ve tawh, tih hi Bible keu leh hran tawh lo paw’n kan chiang viau tawh. Chu ram leilung chu enkawl leh cheibawl a, venghim turin hna hautak leh hlen ngei ngei ngai ram leilung fate kovah a innghat tlat a. Ram tina cheng hnam tinte’n mahni chenna ram leilung an enkawl tlat a, an mawhphurhna an hriat a, an hlenchhuah chuan chu ram leh hnam chu hnam ropui leh hnam changkang an lo ni mai ṭhin.

Ram leh hnam hmasawnna hi amah maiin a piang lo va, a chhunga cheng ram leilung fate hian ram leh hnam dinchhuahna bulpui ber mawh chu an phur tlat a ni. Chuti a nih si chuan, keini Zofate pawh hian hnam anga kan lo dinchhuah a, ram ropui kan din theihna tur chuan tihtur kan nei a, a micheng, Zofate hian mawhphurhna kan nei a, chu hna hlen chu kan mawh liau liau a ni. Zofate hian he khawvel zau pui maiah hian “Ka ram” tia koh tur ram dang kan nei lo va, tuna kan chenna Mizoram ngei mai hi kan ta, kan neihchhun, Pathianin kan chenna tura min buatsaih sak a ni a; a chhiat leh a ṭhat chu keini ram leilung fate kut liau liau a ni. A enkawl leh siamṭhat hna pawh kan kut-zala tla bawk a ni. Zoram a lo dinchhuah a, hnam hmasawn leh mi zah phur hnam nih kan duh si chuan mitinte hian mawhphurhna kan nei ṭheuh a, kan rilru leh ngaihtuahna kan sen hi kan tihtur liau liau a nih anga kan sen a, kan in enfiah hi a ṭul khawp mai.

Kum sawmruk/ sawmsarih hmalam kha chuan Zofate hi hnam intodelh, tam kum hnih khat tih mai lo chu ram leh hnam anga chhuanchham ngei ngai lo kan ni. Ram changkang tehna aṭang chuan keini ṭhangtharte ai chuan kan pi leh pute kha an changkang zawk a tih theih awm e, ei leh barah an in todelh tlat alawm! Punjub buhfai leh Delhi sumin an nunah awmzia a nei ngai lo va, anmahni ei leh in tur an intodelh im-em a ni. Nula leh tlangvalin an nu leh pa-te thawhchhuah ringin tual an chai ve lo va, thawk lova awm chu thil zahthlakah an ngai tlat mai a ni.

Tuna kan dinhmunah pawh chu chu thil tih theih leh awm thei a ni ngei mai. Sum leh paiah khawvel mualeng kan hmu a, thiamna lamah hma kan sawn nasa a, ram changkang leh hnam changkangte tual lenna hmunah tual kan leng ve tawh a ni. Internet khawvelah kan cheng a, social media hmangin khawvel ral lehlama thilthleng minute tinin kan hre thei ve ta. Chung dinhmun kan luah ve si chuan nasa lehzuala intodelh tur kan ni dawn lo’m ni? Nimahsela; eng kan ti nge, vawiin thlenga mahni ei tur buhfai pawh thawk chhuak zo lo va Punjab leh Haryana buhfai ringa kan la tal hiarh viau mai chu le? Mahni thawhchhuah sum leh pai hmang lo va Delhi sum hmanga kan la inchhek arbawm khuk luih luih mai chu aw! Kan ram hruaitu kan politician te, kan officers lian leh sawrkar hnathawk te, kuthnathawktute leh ram leilung fate, kan zavai mai hian kan mawhphurhna kan hlen lo va, kan tih tur kan tih loh vang ni berin a lang a, inenfiah chu kan ngai chiang a ni.

Ram leh hnam hmasawn tur chuan mitinte’n kan ko va tla, kan tihtur rinawm leh taima tak kan tih hi a pawimawh a, ei-bar zawn kawngah leh sawrkarin ram leilung kal a siam kawngah te, sumdawngtu in a sumdawnna kawngahte hian thawhhona ṭha leh tum mumal, kawng ṭha dap hi a pawimawh ber chu a ni. Sawrkar leh kut hnathawktute tan ngat phei chuan ṭanrualna ṭha leh tum mumal (plan) felfai tak neih hi thil tih makmawh a ni.

Israel Independent tirh khan an Prim Minister, Ben Gurion khan an ram chhim lam ‘Beersheba’ an tih bawr vel, ram ro leh thlaler hmun ro rup mai hmun khu Pangpar leh thlaia tih vul a, ram hring dup mai hmun a siam a duh a. An Agriculture Director chu a han titi pui ta a mahse an director chuan chu’ng thlaler hmun ro rup mai chu tunhma ata tawh, ruahtui awm loh avanga engmah ṭha thei lo a nih thu leh, chu’ng avanga ram ruak a nih dan te, ram ṭhaa siam leh ngaihna a awm loh thu a lo hrilh a. Ani, Ben Gurion chuan, “I hiau. Agriculture Director thar kan ramin a mamawh a nih chu!” a tihsan ta hmiah mai a. Director thar atan, zirna lamah pawh B.Sc (Agri) ni lo, thluak pawh la suk loh mi chu director atan a ruat ta a. Israel ram thlaler hmun, ruahsur ngai lohna hmun ni ṭhin chu thlai leh pangparin a vul ta chuk mai a, serthlum phei chu an thar tam em em mai a, ram dangah an thawn chhuak thei hial a ni. Miin a ram leh hnam tan rilru a sen tak tak chuan theih loh tak tak hi a lo awm lo a ni.

Mi fate’n an tum a, an tih theih chuan keini Zofate pawh hian kan ti thei ngei ang le. Mahni mai erawh chuan engmah hi a tih tak tak theih lohna phei chu a awm a, kan sawrkar lamte hian ṭan lain, ram leh hnam hmangaihna thinlung nen hna han thawk sela, mipuite hmasawnna tur ‘plan’ fel tak, hlawhtling thei leh hlawhtling tur han siam sela mipuite nen ṭangrualin kan ram leh hnam chu a dingchhuak ngei ang.

Ram leh hnam dinchhuahna tura daltu lian leh hlauhawm ber chu ‘chimrala awm’ hi a ni. Kan ram ngei pawh hi chimralin kan awm mek zel a, chimrala kan awm tak tak hma hian ṭan kan lak a, kan in zirtir fan fan a pawimawh. Kan tlawmngai pawl leh sorkar, nu leh pa te hian theihtawp kan chhuah a ṭul a, thil ṭha lo leh sual lam pawikhawihna avanga misual an man tam zawkte hi kan chhut chuan, hnamdang kan Indian pui leh foreigner-te hi a tam zawk an ni fo maite hian ngaihtuahna a ti thui duh hle. Sum leh pai avang hian heng mite hian mit an meng hlei thei lo va, pawisak leh pawisawi hi an ngamin, mi chimral hi pawisakna an nei lo a tih thei hial awm e. Kan ram leh hnam zalenna leh kan ro hlute min chhuhsak an pawisa lo va, min suat hial pawh an pawisa lo a ni, tih hi kan hriat a, kan inven fimkhur a ṭul takzet a ni.

Chimrala awm hi thil hlauhawm leh pawi, ram leh hnam boralna a ni a, kan tu leh fa, ṭhangthar lo la awm zel turte’n, ka ram, ka hnam rawn tih tur an nei lo pawlh mai ang. Khawvel sorkar ropui leh thil tithei (super power) a kan chhiar, America te khu Columbus-a’n a hmuhchhuah hma kha chuan Red Indian hnam te, Apache hnam mawl te leh Mexican hnam te ram leh chenna, an lo inbenbelna hmun a ni ṭhin. Nimahsela, Columbus-a’n a han hmuhchhuah takah chuan mi tin mi-tangte pem lutin, tunah chuan mi-hang leh mi-ngote ram a lo nit a ber a. Khang hnam lo awm hmasate tan chuan America ram chu an khual zinna ram a ni ta hawt mai. Anni khan an ram leh an hnam kha chhanhim an tum lo a ni bik hauh lo va, an thiam, an finna leh theihna zawng zawngin an ram tan thisen leh tha an seng ve tho a ni. Mahse, an chhan zo ta ngang lo va, a ram leilung fate awp behin an awm a, tunah chuan thuneihna leh zalenna reng an chang pha ve ta lo!

South Africa ram zau tak mai pawh khu mihring nuai sawmpanga velin an luah ṭhin a; mahsela, mingo nuai nga vel lekin an awp bet tlat mai a ni. Administrative, Law leh Economics rorelna zawng zawng mi ngo kutah a awm zo vek a. An ram leilung fate an thlaphang zo ta; mahse, ‘mihring inchimralna (population assimilation) em a la ni lo ve’ tiin mi ropui Nelson Mandela chuan chhanchhuah tumin ṭan a han la ta a. Kum sawmhnih nufa zet jail bang phen aṭangin a han bei ta a, an chhuah zalen dawn chuan, “Lungin aṭang hian chhuah zalen che ila, voilen hmangin politics ila khel zui zel ang em?” tia an zawh chuan, “Ka ram chhanna tur a nih phawt chuan a ṭul dan ang zelin, eng hmanrua pawh ka hmang ang,” tiin huaisen takin a chhang hmiah mai a ni.

Hetiang khawpa ram chhan ngam hi Zoram hian kan ram hian kan mamawh a, kan la mamawh dawn chauh. A ṭul huna ram tana thisen leh nunna hial pawh thap ngam kan nih loh chuan kan ram hi amah mai chuan a dingchhuak dawn lo va, kan chan tur chu chimral a ni tho tho ang. Kan ram ṭhenawm Tripuri leh Cacharari te pawh khua anmahni ram chhungah ngei nekchepin an awm tawh a, thuneihna leh rorelna phei chu an chan turah an ruat ngam tawh mang lo a ni. Khutiang dinhmunah khuan zofate pawh hi kan ding ve thei.

Tun kan dinhmunah pawh kan khawpui dawr lian leh company awm chhun te hi kan en chuan, hnam dang, vai leh Burmese lam kut a ni deuh vek mai a, thlamuang taka awm thei kan ni bik miah lo. Nupui/ pasal inneih pawlh kawngah te, chi inthlah pawlh kawngah te kan infuih thar zel loh chuan he kan Zoram pawh hi a la ngaihtuah awm thei a, zofate hi kan ram chungah ngei hian kan la chep lo ang tih hi eng Zawlnei mahin an sawilawk theih hauh lo ang. Kan invenhimna ILP ringawt hi a tawk zo lo tih chu Mizo te ngei pawhin dawt hmangin, sum leh pai avangin hnamdang lakah min rinawm loh san fo avang hian kan in enchian a hun ta khawp mai.

- CVL Fakhlamawia