WORLD NO TOBACCO DAY
A tirah chuan World No Tobacco Day (khawvela mei zuk do ni) hi WHO member ramten kum 1987-ah an siam a, an hman hmasak ber ni erawh chu ni 7 April 1988, WHO (World Health Organisation) din champhaphak vawi 40-naah a ni. Ni 17, May 1989-a an resolution passed angin ‘World No Tobacco Day’ tiin thlak a ni a, ni 31st May 1989 aṭang khan kum tin hman chhoh a ni ta a ni.
Mizoramah pawh World No Tobacco Day hi Indian Society on Tobacco & Health, Mizoram Chapter (ISTH(M)), zuk leh hmuam do pawl/ Pi Lal Riliani pawl te chuan ni 31st May 1989 khan Vanapa Hall, Aizawlah an lo hmang ṭan ve daih tawh a ni. ‘World No Tobacco Day’-ah hian zuk leh hmuam ṭhat loh thu khawlaiah street preaching neiin mipui hnenah zirtirna pein an lo tlangaupui tawh ṭhin a ni. Hei vang hian Mizoram sorkar pawh zuk leh hmuam do kawngah rawn ṭhangharhin ni 9.4.2009 khan Mizoram State Tobacco Control Society (MSTCS) a lo din ta a ni.
ISTH(M) & MSTCS te chu pheikhai rual taka thawk hovin he World No Tobacco Day pawh hi urhsun takin kum tin hman ho a ni ta a ni. Aizawl veng/ kawn remchang laiah vantlang mipui zirtirnate pein zaithiamte nen awareness programme hman ṭhin a ni. Tun hma deuh phei chuan school naupangte tan infiamna lam - football inelna te buatsaihsak a ni a, inkhel ṭan hmain zuk leh hmuam ṭhat lohzia zirtir an ni a, zuk leh hmuam laka fihlim turin thu an tiam ṭhin.
Kumin 2017 World No Tobacco Day hmain World No Tobacco Day Rally & Street Preaching neih a ni ang a, May 31-ah hian World No Tobacco Day chu Tourist Lodge, Chaltlangah Pu Lal Thanhawla, Chief Minister Mizoram hoin hman a ni ang. MLA zahawm tak takte, MLA lo ni tawh zawng zawngte sawm an ni a, Mizoram Kohhran Hruaitu Committee (MKHC) te chu a bik taka sawm an ni bawk. Aizawlah chauh ni lovin District capital tinah Deputy Commissioner (DC) kaihhruaina hnuaiah leh Police Outpost remchang apiangah World No Tobacco Day hi hmang turin chak taka hma lak mek a ni bawk.
Tobacco hian a huam zau hle a, heng zawng zawng hi a huam a ni : 1) Cigarettes, cigars, vaihlo zial, bidis, creamy snuff (tooth paste) kreteks, pipes, gutkha, chewing tobacco, head rolling tobacco, snuff, water pipes, snees, tiranga, sikhar, pan masala, zarda leh a dang pawh a la tam thei awm e. Heng thil ṭha lo ching dawklak hi khawvelah mi tam tak an awm a ni. Heng thil ṭha lo hian heng natna chi hrang hrang - Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD), Cancer chi hrang hrang, heart attacks, strokes, chronic heart diseases, emphysema leh hrisel lohna hrang hrang a thlen ṭhin a ni. Mipa tan phei chuan pa theih lohna (impotence) a thlen hial thei a ni. Chuvangin, heng bawiha tang mekte chhanchhuahna hna beihpui thlakna ni atan he World No Tobacco Day hi ni pawimawh tak leh ṭangkai tak a ni.
Heng vaihlo zuk leh hmuam kan tih avang hian khawvel mihring 1/10 an thi ṭhina chhut a ni a, chutih laiin meizu hi khawvelah 1.3 billion awm anga chhut a ni. India ramah hian kum tin maktaduai khat aia tam thihna chhan hi meizuk avanga natna chi hrang hrang vang nia chhut a ni.
World No Tobacco Day hian kum tin thupui (theme) a nei ṭhin a, kumin 2017 thupui chu ‘A threat to development’ (vaihlo, zuk leh hmuam - hmasawnna tiṭhuanawptu) tih a ni.
WHO chhawpchhuah angin World No Tobacco Day 2017-ah chuan vaihlo leh a kaihhnawih siamtute hi ramin changkanna, hriselna leh ei leh bar kawnga mipuite chawikangtu aia hmasawnna daltu/ tiṭhuanawptu a nihzia a tarlang a ni. Tin, WHO chuan ram hrang hrangte pawh 2030 Sustainable Development Agenda hi ngai pawimawha vaihlo leh a kaihhnawih thununna kawng ngai pawimawha chu lam hawi hmalaknaah vantlang hriselna leh hmasawnna rahbi thar tuk turin a ngen bawk a ni.
WHO-in vaihlo leh a behbawmin harsatna min thlen theih nia a tarlante zinga a langsar zualte chu :-
1. Population & Health :- Vaihlo leh a kaihhnawih zuk/ hmuam/ ei chin hi mi tute tan pawh a pawi hle. Heng zuk leh hmuam ti ṭhin zingah kum tin mi nuai 6 vel an boral ṭhin. Engmah hmalakna a awm lohva kawng zawn a nih bawk si loh chuan kum 2030-ah phei chuan kum tina boral hi mi nuai 8 vel tling chho tura ngaih a ni.
2. Economic burden :- Vaihlo hluarna hian ram ei leh bar dinhmunah nasa taka nghawng a neih bakah hriselna tichhiain ṭul lova sum senna leh chi thlahna thlenga nghawng ṭha lo thlen thei a ni.
3. Environmental conservation :- Vaihlo chinna tur hian kum tin ram maktaduai 4.3 hectares a mamawh a, a kung enkawlna, rannung thahna hlo leh leiṭha (fertilizer) ten kan tuitlan leh boruakte a tichhia a, ramngaw nasa taka dai dar a ngaih phah bawk a ni.
World No Tobacco Day 2017 in a tum ber chu vaihlo leh a kaihhnawihte ṭha taka control a, vaihlo - zuk leh hmuam hi ram hmasawnna tiṭhuanawptu a nihzia tarlan hi a ni.
Kumin 2017 World No Tobacco Day denchhen hian he ni thla leh kum hi hman ṭangkai ve ngei turin zuk leh hmuam kan chin dawklakte simna hun remchangah hman ṭheuh i tum ang u khai.
- R. Lalthakima, Asst. Secretary, Indian Society on Tobacco & Health, Mizoram Chapter (ISTH(M))