Written by
Dr. A. Lalramliana Field Veterinarian
MULCO

WORLD MILK DAY

Vawiin June 1 hi World Milk day a ni a, khawvel hmun hrang hrangah thupui pakhat ‘Raise a Glass’ tih hmangin hun hman a ni ang. Food and Agriculture Organisation, UNO chuan he ni hi ngai pawimawhin khawvel hmun hrang hrangah bawnghnute thianghlim leh bawnghnute aṭanga siam chhuah (lassi, dhoi, paneer etc) te ei tam tur leh tam zawk thar chhuak tura inzirtirna hunte neih a ni mek bawk.

Khawvel zau zawk kan thlir chuan bawnghnute hian mihring hriselna atan leh ram economics khai chhuahna kawngah te hmun pawimawh tak a chang reng a. Mizoram bik kan thlir chuan kan bawnghnute thar chhuah a la bei tham hle a, chhungkaw tam takin eizawn nan hmang mek mahse kan kham khawp nei tur leh sum leh pai dinhmun khai chhuak dawrh tur erawh chuan hmasawnna tur kan la ngah hle.

Economics survey 2015-2016 ah chuan India ram hi khawvela bawnghnute thar chhuak tam ber niin 146.3 million tonnes lai thar chhuakin, zaah 18.5% a hauhva, India ram mitin hian nikhatah 322 grams ang zel bawnghnute ei ang kan ni. Khawvel hmun dang chuan chawh rualin 294 grams ei ang an ni. Mizoram economics survey 2015-2016 kan thlir chuan kan bawnghnute thar chhuah leh ei a la tlem hle a, bawnghnute 20,495 tonnes kan thar chhuak a, chu chu mitin in 48 grams chiah ei ang kan ni. Indian Council of Medical Research-in nitin mi pakhatin bawnghnute kan in tur zat a chhut 240 grams ai chuan hniam tak a la ni. Kan mamawh 102657 tonnes thar chhuak tur chuan hmasawnna tur kan la ngah tak zet.

Bawnghnute hian taksa tana chaw ṭha chi hrang hrang vitamins, proteins, minerals, carbohydrates leh a dangte a fun kim hle a. Chuvangin, mihring tana chaw ṭha zawng zawng awmna ti pawhin an sawi ṭhin. Chutiang khawpa chaw ṭha chu natna hrik bacteria, fungal etc. tan te pawha chaw ṭha a nih ve tho avangin bawnghnute thianghlim lo leh hriat chian loh in hi kan hriselna atan a pawi thei zawk a ni. A pawimawhna te hriain MULCO kaltlangin nasa taka hma lak mek a ni a, bawngvulhtute training pein thianghlim zawka bawnghnute thar chhuak tur pawhin theihtawp a chhuah zel a ni.

Mizoram bik hi India ram hmun dang chu sawi loh kan ṭhenawm state dangte nena khaikhin pawhin bawngvulh lamah kan la hniam hle a, tun dinhmunah bawngpui 20,495 kan neih hian kan mamawh min la pe chhuak lo tih a chiang hle. Bawnghnute thar chhuak tam tur chuan bawng vulh tam hrim hrim piah lamah kan enkawl dan a pawimawh hmasa - a in sak dan te, chaw pek tur leh chaw pek dan te, compound feeds leh by-pass protein thar chhuah te, a chi ṭha (semen) leh ran breed ṭha lakluh kawngah te fimkhur a ngai a. An hriselna tura mithiam leh damdawi hman ṭangkai thiamte pawh a ngai hle a ni. Bawng vulhtute pawhin kan lo tih ṭhan dan ringawt chang chawi lova thil thar leh tih dan ṭha zawk, mithiam zawkte hnen aṭanga dawng thei tura in her rem nachang kan hriat a ṭul hle.

Bawng vulhtute hian harsatna tam tak an tawk a, a chaw sah tur zawngin ram hla tak takah sum tam tak sengin an kal a. Chaw ṭha zawk wheat vai te, compound feeds te pe reng turin state pawn lam aṭanga man to tak taka lak luh a ngai a, hei hi mi zawng zawngin an ti thei si lova; hei hi tun dinhmuna kan harsatna lian ber leh bawnghnute thar chhuahin hma a sawn tak tak theih loh chhan a ni. He mi lam hawi zawnga hma lak vat loh phei chuan bawng vulhtu tur kan tlem telh telh ang tih pawh a hlauhawm hle a ni.

Tun laiah ei leh in kan fimkhur tawh a, chemicals tel lo thlai, chaw leh bawnghnute leh organic products lam chi hi an man a to hle bawk a ni. Chu tih laiin engmah hre thiam lova a tlawm apiang lei mai tawk leh duh thlan tur nei lem lo te pawh kan ni. Tun kan dinhmunah Mizorama bawng vulhtute hi thiamna lama pa chhe te te kan nih hlawm avangin bawnghnute thianghlim thar chhuah lama kan rilru suk thlek a la changkang lo hle a; chu tih laiin mi tam tak tih thianghlim loh zawk lo in duh mai pawh kan la tam hle. Chuvangin, vawiin ni hi bawnghnute thianghlim in ṭhatna leh hrisel zawkzia hriat thar nan hmang ila. Bawnghnute tih thianghlim (pasteurized, homogenized, etc.) in a tum ber pawh bawnghnute tichhe theitu leh bawnghnutea awm mihringa natna thlen theitu natna hrik tih hlum a ni. Bawnghnute-ah hian TB thlen theitu hrik te, natna hrik dang E.coli, Salmonella leh a dangte a awm theih avangin bawnghnute tih thianghlim loh chu i in lo ngam ang u. Bawnghnute thianghlim lo hi a sawrtu leh a eitu tan a hlauhawm hle.

Hriselna hi a hlu a, i taksa tana thianghlim leh chaw ṭha tak awmna bawnghnute hi nikhatah no khat tal lo in ve ṭhin ang che.

- Dr. A. Lalramliana Field Veterinarian, MULCO