Written by
Rev. Darchungnunga

Mizorama Presbyterian leh Baptist Kohhrante din ṭan ni chungchang

Mizorama Presbyterian kohhran leh Baptist kohhranten an kohhran din ṭan ni nia an pawm chu January 11, 1894 a ni ve ve a. Hei hian ch$k a dawl lo deuh em? Mak tih pawh a hlawh deuh lo maw? Ngaihtuah ṭhat leh atan pawh a ṭha ang ^!

He ni (Jan. 11,1894) din ṭan ni atana pawmtu hi Presbyterian Kohhran mal emaw, Baptist Kohhran mal emaw ni ta se, a eng zawk zawk kohhran mi tan sawisel a nuam lo vang a, ngawih mai mai a finthlak zawk ang. Amaherawhchu, hei hi kohhran pahnih te inang renga sawisel tawn ve ve theih kan nih avangin sawisel ngam a niin ka hria a, belhchian d^wl z^wka tihṭhat leh theih a nih beiseiin sawi ka tum a ni.

Ṭhang lo thar zel leh hun inher zel hian thil reng reng a nihna dik tak hriat duhna leh d$lchh<tna te, ziaka fel taka dah thlap duhna te a rawn herchhuahpui zel a. Presbyterian Kohhranah ngei pawh hian Chanchin Ṭha lothlen kum 100-na kan lawm lai vel pawh khan, Presbyterian Kohhran din ni tak pawh hi eng ni ber nge tih

ṭawngkaa zawhna chu a lo awm tawh ṭhin. Chu zawhna chu kan senior-ten ṭawngkaa chh^ngin, “Chanchin Ṭha a lo thleng a, rawngbawltute rawngbawl z>lna-ah ringtute an lo awm zui a, chumi lo ṭhang lian zel chu tuna Presbyterian Kohhran hi a ni,” tia an chhan ṭhinna chu kan m^m tl^ng ta angin kalpui zel a ni a. Mahse,

ṭhangthar rilru d$lchh<tna chuan a duhtawk lo va, kum 2013 Synod, centenary aṭanga kum19-na daih a nih hnuah pawh Presbyterian Kohhran din kum tihchian rawtna Synod rorelnaah a lo lut a. Synod chuan ngaihtuahin, “Kan kohhran din

ṭan kum hi tihchian a ṭul niin kan hria a, he thu hi Synod Executive Committee (SEC)-in lo zir chiang sela, Synod-ah rawn thlen leh rawh se,” tiin a rel a, (2013 Synod, Gen. 1).

Chumi kal zelah chuan SEC chuan Research and Evaluation Wing (REW) lo chhui turin a pe a. REW chuan fiahfai ṭha taka chhuiin, pawm theih ni hrang hrangte a rawn tar chhuak a. Tin, Jan.11,1894 an ngaihdan pawh ziakin, “Hei hi Chanchin Ṭha thlen ni a nih avangin, he ni hi eng pawl mahin mahni kohhran din ni atan pawm theih a ni lovang,” tiin an ziak nghe nghe a. An chhuina report hi SEC-ah thlen a ni a, SEC chuan, Synod pawm atan Jan. 11, 1894 hi an rawn recomment a, Synod chuan a lo pawm leh ta si a ni, (2014 Synod Gen. 58).

Hetih mek lai hian Baptist Church of Mizoram chuan missionary-te pahnih Sap Upa leh Pu Buanga (Rev. F.W.Savidge leh Rev.J.H.Lorrain)-ten Jan.11, 1894-a Mizoram an lo thlen ni kha Mizorama Baptist Kohhran din ni-ah pawmin an Constitution and Rules-ah an lo ziak kalh mai bawk a. Pu Buanga-te ṭhian d<nin Aizawl an lo thlen ni aṭanga Baptist kohhran piang anga an chhiar theihna chhan chu, kohhran din tura an rawngbawlna leh hma lakna zawng zawngte Baptist Missionary Society (BMS) chuan an mission rawngbawlnaah a pawm tak vang niin an sawi (Baptist Church of Mizoram, Constitution and Rules Bung 1:2).

Baptist Missionary Society-in an rawngbawl tawhna a rawn pawm sak thuah hian titi awihawm tak ka hriat ve chu, Sap upa leh Pu Buanga-te Abor rama an awm mek laiin BMS-in Mizoram chhim lama an missionary atan an sawm a ni. Anni pahnih hi J.M. Lloyda’n Londona Highgate Baptist Kohhran mi an ni, a tih thu Lalhruaitluanga Ralte-in a ziak a. (Lalhruaitluanga Ralte, Zoram Varṭian p.145’) Chutianga an missionary an nih dawn rau rau chuan Mizorama an rawngbawl tawhna kha an mission service-a chhiar sak turin an lo d$l ve a, BMS chuan an remti niin an sawi. Hei hi chu Mizorama an awm hmasak chhung kum 3 kha BMS hnuaia an service chhiarnaah (a rei zawng) chhiar tel dilna leh BMS-ten an phalna ni mai awm a ni. Amaherawhchu, heta an remtihna hian Arthingtona missionary an nihnaa rawng an bawlna kha chawhreh vek a, BMS missionary rawngbawlnaa thlak vek theih ni tawh lo kha, thlak vek ta angin an ngaihtuah a ni ch>k ang a, Baptist Kohhran mission-in an missionary tirhte lo thlen ni ang hrima ngaiin, an lo thlen ni kha Baptist Kohhran din niah an pawm phah ta hial a ni.

Arthington missionary-te lo thlen ni, kohhran din nia kan chhiar ve ve hi a ^wm em le?

Missionary chu tupawh ni se, a tirtu mission tum dan leh an tirh chhan tihlawhtling tur zawngin rawng an bawl tur a ni. Sap Upa leh Pu Buangate ṭhian dun hi Arthingtona missionary-te an nih avangin, Arthington-a’n missionary-te a tirh chhan tihlawhtling tur zawngin rawng an bawl tur a ni ve ngei ang. Arthington-a’n missionary a tirh chhanin a hawi zawng lo thlir ila.

JM Lloyd-a sawi, (Lloyd, church, p.25-a mi) Lalhruaitluanga Ralte ziak dan chuan, “Arthingtona hi evangelist ruh tak, Pathian thu puan darh thuai thuai duh mi a ni a, a missionary tirh chhuahte chu hmun khata kum rei lo te chauh awm turin a ti a. Ṭawng zir chawp pawh hun a duh rei avangin ṭawnglettu hmanga Chanchin Ṭha puan zung zung duh mi a ni…,” (Lalhruaitluanga Ralte, Zoram Vartian p.145). Mizoram chhim lama Baptist missionary Dorothy Glover-i sawi - Set on a Hill (Serkawn: Baptist Church of Mizoram, 1993) pp 6,7, a mi Lalhruaitluanga Ralte-in Arthington-a’n a missio­nary-te a enkawl dan hetiangin a ziak a. “A senso zawng zawng a tum sak ang a, an hlawh a pe ang. A d^n leh d<n chu Arthingtona duhdan diak diak a ni ang…,” tiin, (Lalhruaitluanga Ralte, Zoram Varṭian p.145). Tin, Leeds khuaa a ṭhian hnai tak John Town-a sawi dan Sangkima-n a sawi (Sangkima, Arthington-ap.p. 11, 12) chu Lalhruaitluanga’n hetiang hian a rawn tarlang bawk. “…Krista lo kal leh nana khawvel hmun tina Krista chanchin puan darh hi a ṭul hmasa berin a hria a, chu chu kristian kohhrante mawhphurhna hna pawimawh ber niin a ngai a ni,” a ti (Lalhruaitluanga, Zoram Vartian p.146).

Aw le, hengte hian Arthington-a’n missionary-te a tirh chhuah chhan leh a tum chu a tichiang hle-ah ngai ila. Tichuan, Arthington mission hi kan ram leh hnam tan a hlutzia sawiin a siak lova, mahse, kan sawi zau hman lo a ni. Arthington Mission hi kohhran mission a ni lova, kohhran din tumna pawh a awm lo. Chuvangin, Presbyterian Kohhran din ṭannaa chhiar te, Baptist Kohhran din ṭannaa chhiarte hi inhmeh lo deuhvin a lang a ni. Chanchin Ṭha rawngbawltu an nihnaah an duhawmin, an rawngbawlna a ṭangkai takmeuh va.

Kohhran lamah erawh chuan an rawngbawlna hian Presbyterian emaw, Baptist emaw rim pawh a nam miah lo niin a lang si a. Chuti ni si, anmahni aṭanga nikhat thilthua kohhran pahnih ding rual anga pawm te hi thil dik tak kan duhna hian a phal meuh em? Khatih laia kohhran ding anga ngaihna rilru hi khatih laia kan missionary-te rilru pawha awm hauh lo, tun hnua kohhran mite rilrua awm chawp mai niin a lang tlat. Tuna kan record ve ve ang hian ding zui zel veve ta sela, nakin zela ṭhang tharte thil ch$k peihna leh thil dik ngei an duhna rilru kan hrai tlai meuh ang em?

Presbyterian Kohhran din ṭanna atan chuan, Welsh Mission rawih lai William Williams-an ama veina mah ni sela Welsh Mission hriatpui leh an phalna thlapa an tirh ang hiala an hnena report leh thlap tur mawhphurhna nen, Chanchin Ṭha hrilna tura Mizoram min thlithlai paha thla khat lai Chanchin Ṭha a hrilna leh a report-nain zung nung tak kaih a, chumi nung zel chu Welsh Mission rawngbawlna nung takah a lo chan takna avang khan Aizawl a lo thlen ni (20 March, 1891) kha Presbyterian din ṭan ni atan a inhmeh viauin a ngaih theih.

Chu ai mahin Zosaphluia, Welsh Mission tirh ngei rawngbawlna aṭanga ringtu an lo awm a, Mizo baptisma chang hmasa ber Khuma leh Kharate leh Khasi ringtharte baptisma chan ni, June 25, 1899 ngei mai khan lung a tiawi thlapin ka hria. Missionary-te lo thlen ni tih hi chu, Mizorama Presbyterian kohhran mi awm ṭannaa sawi theih a ni ngei a. Mahse, Mizo tel lo Presbyterian a ni rih dawn tlat a. Mizote kan telna ngei, Mizo Presbyterian Kohhran anga chhiar ṭan theihna kh^n lung a tiawi ber dawn lawm ni? A hma lam zawng zawngte kha hlamchhiah leh theihnghilh a ni dawn chuang lova, history-ah chiang taka chhinchhiahin a awm vek dawn tho a ni.

Research and Evaluation Wing-te chhuinaah khan, Welsh Missionary Zosaphluia (D. E. Jones) khan Feb. 15, 1898-ah Mission Vengah Biak in a sa niin an sawi a. Chu Biak inah chuan, June 25, 1899-a Mizo baptisma chang tate nen khan inkhawmin, Mizo Presbyterian Kohhran a lo ding tih ngam chu a ni tawh ang. Synod rorelnain la ngaihtuah ṭha leh ta se, thu tlukna belhchiandawl zawk a awm theih a beiseiawm.

Mizoram Baptist Kohhrante pawh, eng kohhran rim mah nam lo mimal mission, kohhran din tumna pawh nei lo, Mizo ringtu pakhat mah inkhawmpui tur awm loh laia Baptist Kohhran lo ding anga pawm kha rilruah mi kamtu a awm ve lo maw? Sap Upa leh Pu Buanga te, missionary ṭha takte tho kha, Baptist Missionary an lo nih tak hnu, Mizo ngei Baptist kohhran anga inkhawmpui tur awm hmasakna ber ni nise a

ṭha zawk lawng maw? Missionary-te, Zosaphluia leh Zosaptharaten Zoram pum an bial lai khan, chhim lam area-ah pawh ringtu an va hmu ṭha viau niin sawi a ni a. Rev. Saiaithanga chuan, chhim lama baptisma chang hmasa berte chu Sethlun khuaah Thankunga, Tl^wmi, Lengkaia leh Parimate niin a sawi a, chu chu 1902-ah a ni. (Rev. Saiaithanga, Mizo kohhran chanchin p.15). Tin, Pu Buanga leh Sap Upate BMS missionary atana Serkawna an lo awm hi 1903 a ni a, (Rev. Saiaithanga, Mizo kohhran Chanchin p.17). Tichuan, heng Sethlun khuaa baptisma changte hi Baptist Missionary-te hian Baptist kohhran mi angin an enkawl zui nghal mai a rinawm. Chuti a nih chuan, Pu Buangate ṭhiandunin Serkawn an thlen chuan, Mizo Kristian baptisma changte telna ngei Baptist Kohhran a ding tih ngam a ni nghal mai ang. Chu chu ṭhangthar thu ch$k mite pawhin an pawm theih tur a niin a rinawm.

Baptist Kohhran pawh hian ngaihtuah ṭha leh se, thutlukna ṭha zawk an neih theih a bei­sei awm. Mizorama Presbyterian leh Baptist Koh­hran­ten January 11, 1894 inchuh ang ziaz^nga kan lang pawh hi a nalh z^n lo bawk a.

- Rev. Darchungnunga