Written by
Dr. Mahminga Sailo
Waggin’ Tails, Bawngkawn

DAMDAWI EKCHHIA!

Damdawi ekchhia kan tih hian, kan sawi tum ber chu ranvulh te natna enkawl nana damdawi kan hman tawh, an taksaa chambang si, mihringin kan ei tel leh theih tihna a ni mai awm e. Heng damdawi ekchhia hi sa kan ei te, bawnghnute kan in te leh artui kan ei aṭang te’n kan taksain a dawng chhawng ve ṭhin a. Damdawi azir te, taksain a lo sawngbawl dan (metabolized) azir ten damdawi ekchhia kan ei tel theih erawh a danglam ṭhin. Damdawi kan ei ber (active ingredient) emaw damdawi behbawm - damdawiin a ken tel leh taksa inpawlhsawpin a siam chhuah (recipeints and degradation products) te a ni thei.

Engtia ei tel ngawt nge kan nih?

Ranvulh natna enkawl nana damdawi kan eitir emaw kan chiu reng reng hi taksa chhunga natna hrik do tura hman bak kha zawi zawiin taksain sawngbawlin, taksain a mamawh loh leh taksaa an cham reia taksa chhung ei chhe thei (toxic metabolic products) kha zun leh ek

aṭanga paihchhuah ṭhin a ni a. Chuvangin, ran talh tur (meat animals) enkawl nana damdawi kan hman reng rengin, damdawi kan hman aṭanga taksa chhunga damdawi leh a kaihhnawih chambang chhung (withdrawal period) emaw, ran talh hnua a sa ei a him hun chhung chiang takin damdawi siamtute’n an ziak lang ṭhin.

Tin, damdawi ekchhia hi damdawi pek tur zat (dose) aia sang lutuka hman vang te, a lo-a-luata damdawi hman pawp pawp ṭhin vang (indicriminate use of drugs) te leh taksaa damdawi chambang rei bik hman vang te, ran kum (age) naupangah te, chaw pek dan a zirte leh natna an tawrh dan azir ten ran taksaah an cham rei dan a danglam thei lehnghal a. Damdawi siamtute tarlan aia rei mah ran taksaah damdawi ekchhia an chambang thei bawk tihna a nih ber chu. Tichuan, kan tum loh deuhin damdawi ek chhia hi sa, artui emaw bawnghnute aṭangin kan ei kan in tel thei a ni.

Vawk talh hmaa rulhuthlo pek hi!

Hmun ṭhenkhatah vawk talh hma ni hnih emaw ni thum vela rulhuthlo pek hi tih ṭhin dan leh inzirtir dan niawmin an sawi tlat mai a. ‘Talh hmaa rulhuthlo pek khan an rulhut pai thatin, talh hunah an rilah rulhut a awm ngai lova, an kawchhung a thianghlim bik ṭhin,’ tia ngaihdan neih vangin. Amaherawhchu, a nihna dik tak kan hriat chian tawk loh vang a ni a, tih loh tawp tur a ni zawk.

Damdawi mal te tein sawi vek thei lo mah ila, a tlangpuiin mihring ei tura ran talh tur vawk, bawng, kel emaw beram te, rulhuthlo pek aṭanga ni 8-14 chhung chu talh loh tur a ni a. An hnute sawr lai a rulhuthlo pek erawh chuan ni 3-5 tal mihring in tura an hnute sawr loh tur a ni thung. A chhan chu, talh loh tur hun kan tarlan chhung hian ran tisa leh thisenah damdawi ekchhia an la chamban vang a ni.

Eng harsatna nge an thlen?

Kan hriat lem lohvin kan sa ei leh bawnghnute in aṭanga tlem te tea damdawi kan ei tel khan kan taksaa natna hrik do thei tak tak si lovin zawi zawiin natna hrik tan damdawi dolet thei tura insiamdanglamna (mutation) hun remchang kan siam zel a. Hetianga zawi zawia natna hrik an insiamdanglam hian, natna enkawlna atana kan hman damdawi hnathawh a tlawlh phah ve thei tlat.

Chipchiar takin kan sawi seng lo ang a. Damdawi kan hriat lar tak Peni­cillin ekchhia taksain a dolet vanga taksaa harsatna awm (allergic reaction) chungchang hi tlem tarlang ila. Penicillin hmanga enkawl lai bawngpui hnute intu zingah vun thak, vual leh lawng vei an awm tih Vickers et.al 1958, Zimmerman 1958, Borrrie and Barrt 1961 and Wicher et al. 1969 te hian an zirchianna aṭanga an hmuhchhuah thu an ziak a. Penicillin hmang thova vawk damlo enkawl hnu, vawksaa Penicillin ekchhia la chambang eitu zingah hmai leh kut thak vei an awm tih Tscheuschner 1972, Schwartz and Sher 1984 ten an lo finfiah daih tawh bawk.

Tin, khawvel pumin kan buaipui mek damdawi hnathawh dolet theihna (antimicrobial resistance) hi damdawi ekchhia mihring leh ranin kan ei tel fo aṭanga awm thei niin, mithiam zawkte rilru leh ngaihtuahna tibuaitu a ni chho zel bawk. Natna enkawlna atana damdawi ṭha em em Chloramphenicol hman tam lutuk hian thisen cancer chi khat aplastic anemia a thlen thei a, Sulfonamides (natna enkawlna atan antibiotic ṭha) hman tam luat hian, thyroid gland a tichhe thei bawk. Sawi vek sen a ni lova, fimkhur taka damdawi hman a ṭulzia erawh hre thar ila.

Eng nge kan tih ve theih?

A pawimawh hmasa berah chuan kan ranvulh leh an chenna in a faiin a thianghlim tur a ni a, an taksa mamawh chaw ṭha kan pe ngei tur a ni. Hei hian, tlang hrileng lakah kawng tam takin an taksa ralvengtu (immune system) a tichak a. Mahni thuin damdawi hriat chian loh hman loh ni se, tin damdawi a dose dik taka hman ṭhin niin, pek dan tur leh a hun dika pek ṭhin ni se.

Veterinary doctor leh ran­vulhtute kan ṭanho leh kan inpuihtawn a pawimawh. Ran damlo enkawl dawnin Veterinary doctor-te thurawn ngaihchan ṭhin ni se, tin Veterinary doctor pawn ranvulhtute tawnhriat namnul sak mai lova, ran enkawl dan ṭha ber zawnho ni ṭhin se. A theih hram chuan ran enkawl dan leh doctor lehkha vawn fel leh chhinchhiah ṭhat hi uar zel ila. Bangbo lutuka ran enkawl hi, ran doctor tan pawn natna chungchangah ngaihdan (diagnosis) siam a harsa ṭhin.

Tin, ranvultu leh satalhtu pawn ran hrisel lo leh damdawia enkawl lai reng reng hralh leh talh loh ni se. Vawi khata hlawk duh vanga kan ṭhenawmte leh keimahni ngei hriselna tihderthawn ai chuan, chan a ṭula chan ngam turin i rinawm tlang ang u.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn