Written by
- Rochamliana
Mission Veng

INKHARKHIP LEH INHNAIHCHILH LOH HMAITUAM LEH THIANGHLIMNA

Kum 1914-ah khawvel Indopui I-na a inṭan a, kum 1918-ah a tawp a. Indopui a tawp rualin khawvelin harsatna namen lo a hmachhawn zui a, chu harsatna khirhkhan thlentu chu H1N1 Influenza A virus avanga hripui leng, ‘1918 Flu Pandemic’ tia koh, ‘Spanish Flu’ tia khawvelin a hriat lar tak kha a ni.

Khawvel pum dapa hripui leng hian thlen phak lohna hmun a nei tlem hle a, thliarkar pilril tak takte pawh a luhchhuak deuh vek niin mithiamten an sawi a, mak pawh an ti viau nghe nghe a ni. He influenza hripui hian Mizoram pawh a rawn thleng ve a, kum 1918 November thla velah Mizote zingah kai an awm ṭan nia sawi a ni a; Mizoram pumah a darh chhuak vek niin an sawi nghe nghe a. A zual zawpui vailenhlo tih ang hrimin chu hripui leng chu Manipur aṭanga khualzin lo hawte rawn kai haw Zawnghriin a zui a. A tuar nasa ber khua Hriangtuinekah chuan an thih tam ber ṭumin ni khatah mi 24 zet an thi niin an sawi hial a ni.

The Smithsonian Institute-in a tarlan dan chuan Spanish Flu hian thawh (wave) 3-in khawvel a tuam a. Zirtu ṭhenkhatte zingah, “Thawh (wave) 4 lai a ni zawk e,” ti an awm bawk a. The Smithsonian Institute sawi dan chuan thawh 1-na chu Kum 1918 ṭhal laiin a thleng a, thawh 2-na chu kum 1918 favang laiin a thleng a, a Thawh 3-na chu kum 1919 thlasik laiin a thleng thung a. Spanish Flu hripui leng avang hian khawvel pumah mi maktaduai 50 chuang zet an thi nia sawi a ni a, zirtu ṭhenkhatte phei chuan thi zat hi mi maktaduai 100 pawh an tling mai thei niin an sawi hial a. Indopui 1-na leh Indopui 2-na leh Holocaust (Hitlera’n Judate a suatna)-a mitthi zawng zawng belhkhawm aiin Spanish Flu avanga thi zat hi a tam zawk niin an chhut nghe nghe a. Eng pawh chu ni se la, a rapthlak thawkhat hle a ni!

Spanish Flu hripui leng chung­chang sawi a nih changa mithiamte'n entirna atana an tarlan fo thin chu - America rama khawpui pahnihin he hripui an lo hmachhawn dan inang lo lutuk leh an tawrh dan inthlauh tâk zia chungchang hi a ni a, chung khawpuite chu khawpui upa tak pahnih Minneapolis leh St. Paul khawpuite an ni. Minneapolis leh St. Paul khawpuite hi Minnesota khuaa khawpui inhnaih tê, a ṭhianga awm an ni a, chuvangin ‘twin cities’ tia hriat lar an ni nghe nghe a. An inkarah Mississippi luipui hlun tak a luang a. Luipui hian an inkarah hi a luan tlang vek lo deuh va; Minneapolis khawpui chhimchhak lai leh St. Paul khawpui thlang lam mel 2 leh a chanve velah chuan he khawpui pahnihte hi daidangtu hranpa awm lovin a inzawm niawm tak a ni.

Spanish Flu hripui lên laia Minneapolis khawpuia an Health Commissioner chu Dr. H. M. Guilford a ni a, St. Paul khawpuia an Health Commissioner chu Dr. B. F. Simon a ni. Dr. Guilford-a chuan khawlaia mipui chhuahvah chu khap nghal ṭulin a hria a, punkhawmna hmunte pawh khar a duh a, ‘inkharkhip’ nghal a duh a ni. Dr. Simon-a erawh chuan chutianga hmalak chu thil ṭul lo tak niin a hria a, ṭul uk lova mipui tihchiaina mai tur niin a hria a; hri veite dah hran chu a tawk thawkhat hle niin a ngai thung a.

St. Paul Health Department leh Minnesota State Board of Health pawhin Dr. Guilford-a inkharkhip rawtna chu an thlawp lo hle a. Langsar taka dotu zinga mi, Minne­sota State Board of Health-a Secre­tary Dr. Bracken-a phei chuan, “Inkharkhip ila eng tikah nge kan inhawn leh chuan ang? Inhawng leh tho si ila, inkharkhip chu eng nge a sawngsawhlawtna?” tiin mipui vantlang hmaah zawhna a siam nghe nghe a ni. 

Sikul khar tur a nih leh nih loh thuin inhnialna nasa zawk a chawkchhuak zui a. Dr. Guilford-a ngaihdan zawmin Minneapolis lam chuan an sikulte chu kum khat leh a chanve vel, Spanish Flu len chhungin ṭum hnih, rei fe fe an khar hman a, St. Paul lam erawh chuan an sikulte an hawng rei hle. St. Paul lamah mitthi an pun nasat tak avangin an chanchinbu pakhat Pioneer Press phei chuan, “Van hming chhalin kan ngen a che u; eng emaw tal chu ti hram teh u!” tiin thuneitute a kar ta hial a. St. Paul Citizen Committee nawrna angin, tlaikhawhnuah inkharkhip an kalpui ve hnuhnawh a; chu ngawt pawh chuan nunna ṭhahnem tak a chhanhim niin mithiamten an ngai a ni. A tawpkhawka khawpui pahniha mitthi zat (fatality rate) chu: Minneapolis lamah 5.2% a nih laiin St. Paul lamah thung chuan 14.7% zet a ni ta a ni.

Spanish Flu-in khawvel a tihmangan aṭanga kum za zen zawn a liam hnuah SARS-CoV-2 hrinchhuah hripui, Coronavirus disease 2019 (COVID 19) tia kohin kan khawvel a run avanga ram ropui leh chak tam takah mipui an thih zawih zawih laiin ram ṭhenkhatte erawh chu him khatin an him tlat thung a, chung zingah chuan Japan ram hi mite sawi hlawh pawl tak a ni.

Japan ramah mipui vantlang zalenna (civil liberty) rahbeh a nih lohna turin, Indopui II-na zawh hnuah khan Dân, Post War Constitution an tih mai chu an siam a. Chu dân chuan mimal zalenna tam tak a humhalhsak a. Entirnan, sorkarin Covid-19 avangin inkhar­khip puang ta se, danin a hum­halh avangin khawlaia mipui vak chhuakte chu police hmangin tihluihnaa ûm haw theih an ni lo va, man theih an ni hek lo. Hripui leng kara Japan sorkar innghahna ber pakhat chu ‘mipui vantlang thuawihna’ (Public Obedience Policy) a ni a, Prime Minister Shinzo Abe-a chuan, “Kan mite hi kan hrechiang a, mahni inthununna (self discipline) nei ṭha hnam kan ni. Mi tinin tihphung mumal zui sa kan nei vek a, thuawihna hi kan thisenah a luang tawh a, chuvangin, kan hlauthawng lo,” a ti. Chanvo leh zalenna (rights) hi tihtur leh mawhphurhna (duty/responsibility) nena a kalkawp fuhna apiangah nun a nuam a, nunin awmzia a nei a, nunhona pawh a hlawhtling ṭhin. 

Japan ramah chuan hmaikawr (mask) vuah an uar sa a, mihring phur lirthei (public transport) a an chuan dawn phei chuan an vuah ngei ṭhin an ti. Vul mawi taka an rama par thin Tlaizawng (Cherry Blossom), an ṭawnga ‘Sakura’ an tih par ziarang (design) anga chei hmaikawr chu hmeichhehoin an vuah nasa a. Mipa tana duante, naupang vuah tura a bik deuh va ṭhuite thlengin duhthlan tur a awm a, hmaikawr (mask) vuah hi an tan thil thar a ni lo. 
 
Intawk lova inchibai chu an tihphung nghet sa a ni a, vantlang hmunah inhnaihchilh luih luih lova awm pawh an tan a hranpa taka zir thar a ṭul lo. Ṭum khat chu tihtur pawimawh avangin Jaipur-ah ka kal a. Hun awlah an khaw chhehvela hmun hluite leh kulh ropui tak takte chu min fanpui hlawm a. Japanese khualzin rualkhat hi an lo thleng ve a, lirthei aṭangin a mal malin an rawn chhuk diah diah a, fel takin an intlar a, luh hmasak inchuha innek buai an awm lo. (An nulate lah chu an hmelṭha si a) ‘ennawm mak tak leh ka lawmna tikimtu’ ti niawm hrimin ka thlir reng mai a ni!

Mizote hian vai tihdan ṭha lo lakchhawn kan ching a, entirnan, thlawhtheihna a ṭum chiahte hian, thlawhtheihna dang (connecting flight) man lehnghal tur vek niawm fahrana hmanhmawhin kan phu suau va, chhuah hmasak inchuhin thutthleng leh thutthleng inkar zimteah kan innek per dawt dawt fo ṭhin. Programme changkang ve takah vai changkang fu fu, lal ve fu fu, thiamna lamah pawh sang fu fute nen han tiho mah ila, chhunchawlhah ei leh in changho tura kan han intlar hian an hmanhmawh lutuk ta ṭhin a, ei zawhsan hlau niawm takin an innek awt awt fo; hengte hi entawn loh tawlh tawlh tur a ni. 

Inkharkhip lovin Japan ram hi tun thlengin a la kal thei zel a, chuti chung chuan khawvela ram thiltithei zual pasarih (Group of Seven) ram zingah Covid-19 hri kai tlemna ber leh thihpui tlemna ber ram a ni thei a. April thlaah sorkarin ‘limited state of emergency’ a puang a, a hnu deuhvah rampum huapin fimkhur thuah ‘emergency’ a puang zui ta bawk a. Amaherawhchu, khawsak phung a pangngai a, a hranpa taka inkharkhip a ṭul lo va, chu chu an nunphung ṭhat vang leh an thuawihna rah a ni.

Japan ram ai maha entawntlak an la awm leh a, chu chu Taiwan ram a ni. May thla aṭang khan Taiwan ramah hian Covid-19 hri kai thar hmuhchhuah an awm tawh lo niin an sawi. Taiwan hi India ram aia a let 91 vela te zawk daih a ni a, US-a Maryland State tiat vel khu a ni awm e. Hri a len ṭan tirhah, sakawr thleng hmasa an sawi ang hrima a ngaihna hre lova ram ropui tak takte an hawi at mai mai lai khan Taiwan sorkar te reuh tê chuan inralrinna dar a lo khawng ri keuh keuh tawh a, Covid-19 tia a hming phuah anih hma daih khan ‘Severe Special Infectious Pneumonia’ (SSIP) tiin hri leng hming pawh hi an lo phuah diam tawh nghe nghe a ni.

Communicable Disease Control Act-in a phut angin, Taiwan Centre wfor Disease Control hmalaknain Central Epidemic Situation Com­mand Centre an din nghal a, hripui leng dona kawnga hmalakna zawng zawng khaitu a ni. Sorkar hmalakna, damdawi lam hmalakna leh mipui vantlang hmalakna chanchinte pawh an hnenah nitinin a lutkhawm vek a, chungte chu an lo thliar fel a, mipui vantlang hriat tur ṭulte chu felfai takin an puang darh ṭhin. Kumin January 23 aṭang khan ni tin Press Conference an la nei chhunzawm ta zel a, langtlang tak leh felfai takin thil an kalpui a, mipui tan hriatthiam loh tur leh chiaina tur a awm lo.

Taiwan mipuite hian faina leh thianghlimna an ngaisang a, an nunpui bawk a. Vantlang inthiarnate hi a hmang hnuhnung bertu in fai takin an kalsan a, mi dangte tana hman zui hrehawmin an kalsan ngai lo an ti a. Tripura-ah inthlan kaihhnawih thila kan kal ṭumin Guest House pakhatah min thlentir a. A lo luah hmasatu, kha tih hunlaia Mizoram sorkara kan Minister leh a ṭhuihruaite sulhnu ṭawp namen lohzia leh bathroom lek phei chu a kawia a kawi zek zuk dan kha, tun hnuah amah ka hmuh apiangin ka mitthlaah a rawn lang nawn fo ṭhin!

Japan ram ang bawkin Taiwan-ah hian hmaikawr (mask) vuah hi an nunphung a ni sa a, damlo leh nuamsamlote phei chuan khawlaia an chhuahin an vuah ngei ngei ṭhin niin an sawi. Hripui a len ṭan tirh aṭangin sorkara Minister without Portfolio (Audrey Tang) chu mask supply leh demand lam khawihtu atan an ruat nghal a. Tlawmngai pawlte hmang ṭangkaiin, thapui thawh­in hmaituamna an ṭhui chiam a, mipuiin an inchan kim vek theih nana ruahmanna an siam chu Name-Based Mask Rationing System tih a ni.

National Health Insuarance (NHI) Card an neih sa chu hmang tangkaiin, chumi card-a an ID/number chu hmangin online-in an inziak lut (register) a, online-in a man an pe nghal vek bawk a. Hmaituamna chu dawr lian hrang hrangah an sem darh ta a, mipuiin vawilehkhatah dawr an pan huk loh nan, an card number tawp ber chu odd leh even number-in an ṭhen leh thlap a; an hun a thlenin chung dawr aṭangte chuan hmaituamna an lei tawh sa chu an la ta ṭhin a - mi pakhatin kar khatah hmaituamna pakhat zel bak lak an remti lo nghe nghe a ni.

A hun taka kan inkharkhip avangin nunna hlu takte chu humin a awm a, nunna siamtu Pathian pawh a lawmin ka ring a ni. Inkharkhip hun a liam mek a, zawi zawiin kan inthlahdul ta hret hret a. Senso tam si lo, nundan mawi leh hrisel, tihphung ṭha leh zahawm ni bawk, heng - vantlang hmuna inhnaihchilh lohte, hmai tuam taimak leh thianghlimna nunpuite hi kan damkhawchhuahna turin a pawimawh zual zel dawn a ni.