Black market nge dik regulation market?
Black market hi dan dik lo a ni tih chu in hrilh nawn kher a ṭul awm lo e. India ram chauh ni lo, khawvel pum huap pawhin sawrkar dan dinglai kalh zawnga hmalakna a ni tih hi mi tam tak chuan kan hre lo niin a lang. Hriat lohna chuan kan mit a ti del a; thil ṭhenkhat phei chu black market-ah chauh hmuh tur leh lei tur a awm emaw kan ti fo. Hetiang taka kan hriat tawk lohna hi black market thunun thei bertu sawrkar thiam loh pawh a ni thei a, mipui zir loh hrim hrim vang pawh a ni thei.
A dik emaw, dik lo emaw pawh chu ni se chu lam chu ka sawi tum ber a ni lo. Ka tum tak zawk chu black market hian engtiang chiahin nge market kalphung pangngai a tih chhiat tih hi a ni. Entirnan: dawr pakhatah sawrkar dan dik thlapin serthlum pum khat Rs 10 in an zuar a, dawr pakhat ve thung chuan sawrkar kaltlang buai si se loin pum khat Rs 5 in a lo zuar bawk a, tunge hlawk zawk ang? Mawlmang taka ngaituah chuan a hralh tlawmtu zawk chu hlawk zawk awm tak a ni a, dik taka zuartu chuan a hloh emaw chan zawk ngei ang. Chumi vang chuan black market hi thil dik lo a lo ni ta. Nimahsela, thil engkimah hian ṭhatna lai leh ṭhat lohna lai a nei vek ti ila a fuh hmel viau mai.
Tunah chuan Aizawl khawchhung ngei a mi kan chhui zui dawn a ni. Tuialhthei (Petrol & Diesel) hi sawrkar kaltlangin dan mumal tak hnuaiah hralh chhuah a ni a (agent te kaltlangin). Nimahsela, chu dan mumal tak hnuaiah vek chuan mumal vak lem loin (black-in) veng tinah deuh thaw hralh chhuah a ni ve reng bawk a. Petrol & Diesel chauh pawh ni lo, zu, damdawi, thuamhnaw leh thlai eitur lam thlengin mumal vak loin hralh reng a ni. Dan mumal tak hi kan mamawh ber a ni ka tihna a ni lo a, dan mumal lohna hian a dan mumal dinglai kha engtiang chiahin nge a nek chep emaw a huang a zauh sak zawk tih hi ka chhui tum ber a ni.
Petrol & Diesel-ah bawk khan han let leh ila, mi tam tak chuan black market a hralh leh zuartute hi kan dem ang a,
ṭhenkhat chuan an dem kher lo thei bawk. Chutiang chu a nih avangin eng dinhmun chiah nge thleng tih hriat nan petrol & diesel black-a zuartute ka ti ti pui mai mai a, zawhna chi hrang hrang ka zawt bawk a. Ka hriat tum ber chu petrol & diesel black a zawrh hian dan mumal zawka zuartute (pump a zuartute) a chhe zawngin a nghawng em tih te, black a zawrh hian petrol & diesel a tih tlem phah nge a tih tam phah tih te, petrol & diesel black lei tur a awm reng avang hian pump-ah lak a ti harsa a, coupon hial neih a lo ngaih phah ta em ni tih te hi ka hriat tum chu a ni.
Ka hriat sual loh chuan tun dinhmunah hian pump-ah petrol litre khat hi Rs 61.90 (normal) leh Rs 64.90 (XP) te in Aizawlah hian a lei theih a; black market rate-ah chuan litre khat hi Rs 70 (normal) leh Rs 70 (XP) tho niin ka hre bawk. Chumi awmzia chu black-ah chuan XP a ni emaw a pangngai pawh nise a man a inzat reng tihna a nih chu. Hetia XP leh a pangngai man inang renga an hralh theih chhan chu ‘customer-te tih beidawn tawp ai chuan hlep (profit) nei mang lo pawn (regular taka hralh an duh) hralh mai ang’ tih hi ka chhanna dawn tam ber a ni. Tichuan, black a hralhna man chu Rs 70 lo ni ta se, litre khat zelah Rs 8.10 vel an lo hlep ve a (XP-ah chuan hlep a tlem deuh), a tlangpuiin black a zuar mi pakhatin ni khatah Rs 200 - Rs 300 an hlawh ve thei.
Pump a dan mumal tak hnuaia zuartute a ngawng em tih hi hriat ka han tum leh a, ka thil hriat chhuah chu pump lam hi chuan an tuar vak lo niin a lang. Pump ho hian an tawrh loh chhan chu black market a zuartu hi an la tam lo hrim a, pump han el chhe pha rual an la ni lo. Chu thil ti chiang êm êmtu pakhat chu black a zuartute hian a chang chuan an bul hnai pump a mi chu a man pangngai thlapin an lei a, chu mi hnu-ah black-in an zuar chhawng ve leh ta ṭhin a ni. Pump ho hian chhiat phah se chuan black market a hralh leh tur chuan emaw a man pangngai aia cheng khat leka hniama hralh leh duh tur hnenah pawh an hralh phal hauh lo ang tih hi a chiang.
Black market avang hian petrol & diesel hi a harsat phah nge awlsam phah zawk? He zawhna hi ‘harsat phah’ tia chhan theih a nih laiin ‘a awlsam phah’ tih pawhin a chhan theih. A harsatna mi ṭhenkhat rindan chuan black a hralh ho hian pump aṭangin tam tham tak an la chhuak vak vak a, mi nawlpui tana lei tur awm mang lo khawpin an la zo a. Chuvang chuan coupon hial neih kan lo ngai ta a ni an ti - a dik hmel viau mai. Mahse la dik hlel deuh pakhat awm cheu chu black a zuartute tam zawk chuan “vawikhatah kan bul hnaia mi tam deuh kan la thei lo, bur a dawh ṭhin kan nih avangin pump neituten tam deuh lak an phal lo, mi tam lai phei chuan bur a lak kan phal lo min tih khum mai zel” an ti. Chuti a nih chuan pump neitute hian mipui nawlpui chan tur an pump a awm lo duak khawpa black-a zuarte hnena hralh zawh chu an lo phal ngai hauh lo tihna a ni.
Pump a mi tam tak lak an phal si loh chuan khawia mi nge an lak tak? Chhanna ka dawn tam ber chu ‘a chang chuan Kolasib te, Vairengte te, Seling te, Saitual te, Sairang kawng lama mi te thlengin kan zawrh tur (black a zawrh tur) kan la ṭhin’ an ti. Chuti a nih chuan pump ho hian black a zuartute hi an duhsak vak bik chuang lo tih a lang reng mai. Pump hoin an duhsak lo ka tih hian, pump, black a zuartute hnaivai pump ka sawina a ni a, Aizawl khaw chhung pump ho ti pawhin sawi ila a dik thei tho mai.
Hetiang teh nuai hi a nih takah chuan petrol & diesel tam leh van chhan chu black a zuartuten pump a mi an thiar chiam chiam vang ni loin, a vang ve hrim hrim a, mipuiin kan mamawh phuhru zo tur kan nei lo tihna a ni dawn ta. Tichuan, coupon kan hman chhan pawh black a zawrh vang ni chuang loin kan mamawh hrim hrim vangin coupon kan hmang ta ni hmiang ka ti mai. Zu pawh a revenue a tam chuan a card hman kan in thlahdah a, revenue a tlem vel leh sawrkarin renew loh chuan a hman theih loh an rawn ti leh mai - petrol coupon nen inthuhmun deuh reng niin ka ngai.
Awlsam leh harsat chungchang sawi leh ila. Black a zuar ṭhenkhat chuan ‘dan dik lo chuan kan zuar tih kan hria mahse min mamawh ve tak tak hi an awm leh ṭhin a, chung ho han tih beidawn chu kan hreh ve lak lawh tawh a ni’ an ti. An sawi zelnaah chuan emergency thilah zan rei tak takah te min kai tho a, pump in hawng an awm tawh lo avangin black a lei tur an rawn zawng ta ṭhin a, chung ho han tih beidawn chu an hreh ve tawh ni ngeiin a lang. Lehlam kawng zawng tak a ngaihtuah chuan a rukin mipui rawng an lo bawl ve reng a nih dawn hi tih ngaihtuahna min neih tir phah hial a ni.
Kan thupui ber black market nge dik regulation market tih chungchangah bik hi chuan an dik vê vê a, an dik hlel vê vê bawk tiin ṭan fung kan rem thei tawh ang. Dik tak leh felfai taka regulate na hnuaiah chuan engkim hi a nih tur ang a ni vek a, a ṭha ber ni angin a lang bawk. Nimahsela a ṭha ber chu thil dik ber an ni vek kher lo. Emergency thilah black a lei tur awm ta lo se, nunna chan emaw, thil dang hlu tak chan phah an awm ve thei bawk. A tawi zawngin utilitarian justice hi a dik ber fo lem lo.
- Engkima Chawngthu, Chhiahtlang