ZORAM HMABAK Hmasawnna kai rual loh avanga buaina?
Hmasawn duhin kan intlansiak a, hna kan thawk a, chumi beisei avang bawkin project te kan siam ṭhin. Sawrkar hmalakna kawng hrang hrangte hi hmasawn tura beihna a ni a, NGO leh pawl hrang hrang pawh hi mahni huang chhung ṭheuha hmasawn duh avanga din an ni. Chutihlai chuan hmasawnna kan neih dan erawh chhan hrang hrang avangin a kai rual lo hle si a, awmze neia hnathawk thei lian ber erawh sawrkar hi a ni a, mipuiten kan venpui a ngai ṭhin a ni.
Hriselna lam
Doctor indaih loh avanga buaina chu Champhai District aṭangin a rawn irh chhuak a, Kolasib leh Serchhip District a kangkai a, District dang pawh hi reilo te a rawn au chhuak tur an awm leh mai ang em? Engvangin nge heti taka Health Department hi a buai tak a, written exam nei hman lo hiala doctor mamawh avanga kan phili tak mai ni? System ṭha kan nei lo nge kan hmang ngam lo zawk? Dik taka sawi chuan, kum tin Mizoram quota-in phai lamah doctor leh engineer zir tur kan intir liam ve a, sawrkarin sum tam tak a sen bakah a zirtute tan pawh Mizoram quota a zir hi hlawkna tam tak a awm. Mizoram quota a zirte hi chu an zir chhuah aṭanga kum 2/3 tal thingtlang khuaah an service ngei ngei tur a ni tih ang deuha system mumal tak kalpui a ṭul. An service zawhah an nau zirchhuakte khan an rawn thlak ve leh mai ang a, chu chuan tuna kan harsatna tam tak hi a phuhruk theiin a rinawm. Institution tam takin an hnuaia zirchhuakten an puih let ngeina tura ruahmanna an siam ṭhin hi thil thar a ni hran lo a, zirlai tan pawh Mizoram quota a an zir duh a nih chuan a na lem lo. Mi
ṭhenkhatin hetiang ang chi dan hi kan nei ngei a, a takin kan hmang lo ni ten an sawi a, hei hi a tak a nih phei chuan a pawi hle.
Mitin mamawh hriselna, mi hrisel lo leh harsate enkawlna lam hi kan ngaih pawimawh leh zual a hun viau. A hrisel lo leh enkawl mamawh, enkawlna ṭha dawng phak si lo hi thingtlang lamah an tam tehlul nen, a enkawltu lamah kan pachhe em em a, district hospital meuh pawh thihna tlak loh ang hiala changtlung lo nia sawi a ni ta. Mamawh kan tam ang aiin doctor leh hriselna lama hmanraw ṭangkai kan nei chaurau a, kan chhungkhat lainaten doctor awm lo leh hmanraw ṭha lo avanga min boral san ṭhin nia inhria kan pun thur thur chuan boruak hrisel a piang thei lo. Beisei chunga beidawng taka sawrkar nawr a, buai rum rum hi kan hmabak a ni leh mai ṭhin.
Zirna lam
Zirna ṭha dawng phak lo thingtlang zirna inah hian zirtirtu ṭha chu sawi loh, hrilh chawpa zirtir thei tur pawh an awm mumal lo. Harsa em ema mahni zirtirtu tur khawtlang nu leh pa thawhkhawm sum tlemte hmanga rawih, sawrkar sikul ni si hi a va tam em! Primary School tam tak hian zirtirtu pakhat te an nei a, class I - IV naupang te hi engtin tak zirtir ṭhin ang maw! Sikul ṭha zawka tlanchhiatna tur English medium pawh nei ve phak lo thingtlang naupangte hmakhua hi a thim lo kan tih chuan anmahni kan hmusit hle tihna a ni. Chutihlaiin, zirlai pawh nei mumal lo khawpui chhunga Primary Sikul-ah te chuan zirtirtu an khat hmur a, naupangten private sikul an pan daih thung. Hetiang dinhmun hi thingtlang mi nih avanga kan chanvo tur a ni lo.
Zirna in sang zawkah indaihlohna a nasat viau laia a ngheta thawktu lak awm thei reng reng lo te hi college tam tak hian an tuar a, khawpuia zir ve thei lo thingtlang naupangte hlei hlei hi a tuar nasatu an ni. College ṭhenkhat a part time Asst Professor an awm nghuk mai te hian zirna lama hmasawnna khingbaizia a tarlang. MPSC kal tlanga fair leh dik taka thawk thei tur lak aiin NET nei mumal lo, duhsak zawngte thunna chance emaw tih tura hna lak a awm zel a, a lo rei deuh a, contract a dah luh a, permanent post siam leh ṭhin hi zirna ṭha thlentu a ni lo; world class education siamna tur tihnufumtu zawk a ni. Tin, a hniam ber aṭanga a sang ber thlenga kan zirna in te hi central scheme leh project sum hmang chauha enkawl tur emaw kan ti ta mai em aw a tih theih. State sawrkar sum senga zirna lama hmasawnna leh infrastructure ṭha zawk dinna tur atana hnathawh awm mumal ta lo hian hmasawnna kai rual lo a thlen mek a ni.
Kawngpui
Kan kawngpui te hi a ṭha tih sawi mahila a chhe em em a, motor chuan man a to zel a, bungraw thiar vel a harsa tulh tulh. Khawpui pawn lamah hmasawnna thawh a sak a, a rethei sa thingtlang mite tawrhna a zual sauh. Sawrkar enkawl ngei kawngpui siamin mipui mangang an hnatlang luih luih a, chu chuan kawngpui ṭha nei tura beih tak tak duhna a thlen lo ni ngei tur a ni, khawi hmun pawh a chhe em em vek mai. Khawpui rinchhana daifema ei zawng ṭawk ṭawka awmten an tuar a, dinhmun inthlau a siam belh zel a nih hi.
Hrisel duh mipui an auchhuak a, zirna ṭha duhin kawng an zawh a, hmasawn duhin nawrhna an huaihawt chhan dik tak chu dinhmun inthlau leh hmasawnna hnathawh kai rual lo, khawvel thuhmuna cheng leh mamawh inang tho si hi a ni. Hruaitu nei ṭha deuh district an au ring a, an mamawh ngaihsak an ni a, an kang chak deuh a, a nachang hre lo an ngawi a, an tuar zel bawk a. Sawrkar hian finchhuah a ṭanpuitu a mamawh a, hre ve tawk leh thingtlang lam harsatna hre chiang ber nia inngai tlat, hnathawh hmuh tur awm si lo hruaitu kan nei a nih chuan inenfiahna hun a ni.
Miin lungawilohna a neih hian a sual vang a ni ngawt lo, a phenah chhan ṭha tak a awm ṭhin. Chu thil chu kan ngaihven hmasak a ngai. Tun hnaiah lungawi lohna avanga a district, a bial, khua leh region anga sawrkar nawrna thawm hriat tur a awm ta fo a, eng hi nge an harsatna tih kan hriatpui a hun tawh.
Hnufum bik, ngaihsak lo leh midangte aia hniam zawka enkawl nia mi a inngaih tawh chuan a duh loh thleng thlengin thil a ti ṭhin. Hetianga lungawilohna thlen theitu chu hmasawnna a ni a, a tireh theitu pawh hmasawnna bawk hi a ni. Kan ramin buaina nasa zawk a tawrh a, mi beidawng pung nasa avanga hel duhna thinlung hial a pian loh nan hmasawnna kai rual kan mamawh.
Chutiang ngaihtuahna aṭanga chhuak, thinlung taka hmasawn duhna rilru pu kan neih loh a, khawpui chauh hi Mizoram emaw kan tih chhung chuan, buaina nasa zawk leh tharum thawh duhna a la chhuak ang a, Zoram hmabak hi hmasawnna kai rual loh avanga buaina a ni ang. Awmze nei a ruahmanna, development/ regional planning ṭha tak neih a hun tawh hle a ni.
- C. Hmingsangzuala