Written by
- Prof. Vanlalchhawna

COVID-19 DO NAN SUM ENGZAT TAK AWM ANG MAW?

Covid-19 hripui leng mek do nan India sawrkar chuan ruahmanna hrang hrang a siam a. Ministry of Health & Family Welfare hnuaiah ‘Health Sector Package’ siam a ni a; inkharkhip (lockdown) avanga mi harsate chhawmdawl nan ‘PMGKY package’ ruahman a ni bawk. 

Hei hi duh tawk mai lovin sawrkar laipui chuan Ministry of Finance hnuaiah economy tla chhe mek siam ṭhat nan ‘PM Economic Package’ lian tham tak a ruahman a; RBI lam pawhin bank te, Financial institution te leh thil siamtute tan ‘liquidity measure’ ṭhahnem tham tak a ruahman bawk. 

Sum ruahman zawng zawng hi cheng vaibelchhia nuai 20 chuang niin, India ram pum sum leh pai deh chhuah (Gross Domestic Product-GDP) aṭanga chhutin zaa 10 lai a tling. State sawrkar pawhin heng ‘package’ hrang hrang aṭang hian sum tam tak chan tur an nei a; Mizoram sawrkarin Covid-19 do nana sum a neih dan tlangpui pawh hetiang a ni. 

State Disaster Response Fund (SDRF)
He sum hi 15th Finance Commission ruahman niin,  Ministry of Home Affairs enkawl a ni. Kum 2020-21 chhung hian Mizoram sawrkar pawhin ‘central share’ aṭangin cheng vaiblechhia 47 dawn tur a nei a; ‘first installment’atan cheng vaiblechhia 23.50 a hmu tawh. Ministry thu chhuahin a tarlan danin kumin chhunga state sawrkar dawn tur aṭangin, a ṭum khatna (1st installment) hi Covid-19 hripui leng do nan hman 
theih a ni. 

Sum hi inkhung hranna hmuna awmte thisen lakna leh enfiah nan te, hmanrua, thuam leh equipment lei nan te, chhawmdawlna lam (relief measures) - dah hran te awmna tur sak nan te, an ei tur leh thawmhnaw mamawh lei nan te hman theih a ni. State Disaster Management Authority chuan cheng vaibelchhe 7 chu thisen enfiahna lam atan leh hmanraw lei nan a ruahman a; Heatlh & Family Welfare Department leh District Disaster Management Authority te kutah dah a ni. 

North Eastern Council (NEC)
Ministry of Development of North Eastern Region chuan hmar chhak state tan COVID-19 hripui do nan cheng vaibelchhe 25 a ruahman a. He sum hi scheme leh project awmsa tibuai lova ruahman a ni. 
Mizoram sawrkar pawhin NEC kal tlangin cheng vaibelchhia 3 lai a dawng ve a; April-May thla chhunga hman zawh tur a ni. Covid-19 dona hmanrua lei nan te, dam lo leh sample- phurtu ambulance lei nan te, District hrang hranga Covid Care Centre (CCC) leh Covid Dedicated Health Centre (CDHC) din nan leh Covid Dedicated Hospital (CDH) tih changtlun nan hman tur a ruahman a ni. 

NESIDS Projects
North East Special Infra­structure Development Schemes (NESIDS) hi Ministry of DoNER hnuaia awm a ni. Mizoram sawrkarin Covid-19 dona project pakhat “Strengthening of Health Infrastructure for Compre­hensive Response to Possible Outbreak of Covid-19” a ruahman chu Ministry hian a pawm sak tawh a. Project sum ruahman (approved) hi cheng vaibelchhia 16.16 a ni. Covid-19 avanga damlo enkawlna tur mamawh chi hrang hrang leina tur a ni. 
Thla ruk chhunga tih puitlin tur a ni. Ministry duh dan angin he project hi Covid-19 dona sawrkar laipui ruahmanna dangte nen a inthuah tur a ni lo. 

Covid-19 Emergency Response Fund
Health Ministry chuan Covid-19 do nan 'India COVID-19 Emergency Res­ponse and Health System Preparedness Package' cheng vaibelchhia 15,000 senna tur a ruahman a. Kum 4 chhung (2020-24) awh tur a ni a; hlawm thum (phase-3) ah ṭhen niin ‘mission mode’ a thawh tur a ni. Hlawm khatna sum hi kumin January - June thla chhunga hman zawh tur a ni. 

Sum hi damdawi in awm sa te, Covid-19 damlo enkawlna (dedicated hospital) siam nan leh hmanraw chi hrang hrang leina tur a ni. Phase-1 sum hi Mizoram sawrkar pawhin cheng vaibelchhia 7.88 lai a dawng tawh a ni awm e. 

Building and Other Construction Workers Welfare Fund
PMGKY package hnuaiah Welfare Board hnuai inziak lut hnathawktu mi 49598 chuang hnenah Rs 3000 ṭheuh pek niin, cheng vaibelchhe 14.88 lai hman ral a ni. Supply Department kal tlangin a thlawnin buhfai an dawng bawk a; cheng vaiblelchhia 6.40 lai sên a ni. Sum hman ral hi a zavaiin cheng vaibelchhw 21.29 lai a tling. 

He sum hi Sawrkar laipui dan behchhana din Mizoram Building & Other Construction Workers Welfare Board enkawl a ni a; Labour, Employment, Skill Development & Entrepreneurship Department (LESDE) hnuaia awm a ni. Welfare Fund hi Building contractor-te chhiah (cess) zaa pakhat tlingkhawm aṭanga siam a ni. Welfare Board hnuaiah hian construction worker-ten hamṭhatna tam tak an dawng thei.

Pradhan  Mantri Garib Kalyan Yojana (PMGKY) Package
He Package hnuaiah hian Finance Ministry chuan cheng vaibelchhe nuai 1.70 a dah a; sum hmuhna leh hmanna te: 

(i)    Antyodaya Anna Yojana (AAY) leh Priority Households (PHHs) te hnenah thla thum chhung (April, May, leh June) mi pakhat zelah buhfai kg 5 zelin a thlawna pek an ni. Mizoramah AAY leh PHH chhungkua 1,55,493 an awm; sum hman ral hi sawrkar laipui aṭanga dawn let leh tur a ni; 

(ii)    PM Kisan scheme hnuaiah loneitu retheite hnenah kum khatah Rs 6000 an dawn tur aṭangin ‘first installment’ Rs 2000 hi thunsak mek an ni; Mizoramah hetiang ṭanpuina dawng thei hi mihring 92,201 an awm a; cheng vaibelchhe 13.75 vel chhun luh tawh a ni; 

(iii)    PM Jan-dhan Yojana scheme hnuaiah, hmeichhia bank account neitute hnenah Rs 500 leh NSAP scheme hnuaiah kum upa, rualbanlo leh hmeithai, pasal sunte hnenah ṭanpuina Rs 1000 ṭheuh pek an ni bawk a. Mizoramah NSAP hnuaia hamṭhatna dawng thei hi mi 28000 vel an awm; 

(iv)    Mizoramah MGNREGS hnuaiah ‘job-card holder’ chhungkua 1,97,890 an awm a; cheng vaiblechhe 167.88 State sawrkarin a dawng tawh; 

(v)    Covid-19 donaa thite lu man lak theih zat hi cheng nuai 50 a ni; Mizoramah pawh ruahman ve a ni. 

PM Special Economic Package
He ruahmanna hi India ram mahnia intodelhna tura hmalakna (Self-Reliant India Mission) tih a ni; ruahmanna awm tawh te huam tel vekin sum ruahman zat hi cheng vaibelchhe nuai 20 chuang hret a ni. Hlawm hrang pangaah ṭhen a ni; hetiangin - (i) Sumdawnna leh Industry tê nau (MSME), NBFC, DISCOM te ṭanpuina; (ii) Mi rethei, loneitu, Migrant workers, Street Vendor etc. ṭanpuina; (iii) Lo neihna lam (Agriculture, Horticulture, Fisheries, Animal Husbandry, Herbal cultivation, Agricultural marketing reforms, Beekeeping etc.) ṭanpuina; (iv) Policy reform lam a ni - Coal, Mining, Defence, Civil Aviation, Tariff, Atomic Energy etc. te a huap ang; leh (v) Sawrkar kalphung siam 
ṭhatna leh tihchakna lam a ni (Health, Ease of Doing Business, Education, Support to State Government etc).

He package hnuaiah hian State sawrkar leibat theih zat, state sum thawhchhuah (GSDP) aṭanga chhutin zaa 3 aṭangin zaa 5-ah tihsan a ni; state sawrkar tan thil lawmawm tak a ni. Hei bakah MGNREGS tan cheng vaibelchhe 40,000 lai ruahman belh a ni; hei pawh hi Mizoram tan pawh a hlu hle dawn a ni.

Reserve Bank of India (RBI)hma lakna
RBI hian ‘direct’-in mipui ṭanpuina pe loh mah se, bank leh financial institution dangte'n awlsam zawk a thil siamtute leh mipuiin sum an puktir theih nan te, State sawrkar ṭanpui nan te ruahmanna a siam a. PM Special Economic Package sum zat ve ṭhelh hi RBI tum tur a ni. RBI hian State sawrkara puihna - Special Drawing Facility te, Ways & Means Advance (WMA) leh Overdraft te pawh an kalphung a tidanglam mek a. Covid-19 avangin WMA pûk theih zat pawh zaa 60-a tihsan a nih bakah Sinking Fund kaihhruainate pawh siam ṭhat a ni tawh bawk.

State Packagekan nei ve dawn em?
State ṭhenkhat chuan sawrkar laipui ruahmanna piah lamah anmahni State bik atan ‘special package’ an siam nual a. Karnataka sawrkar chuan cheng vaibelchhia 1610 ruahmanin, pangpar chingtute, autorickshaw/taxi driver te, puansutu te, construction worker te, handloom weaver te, ṭanpuina a pek bakah loan ngaihdamna scheme te, MSME etc. ṭanpuinate a ruahman a.

Kerala sawrkar pawhin cheng vaibelchhe 20,000 a ruahman a. APL leh BPL zawng zawng tan ‘free ration’ kg 10 ṭheuh pek nan te, thil siamtute ṭanpui nan te, rural employment quarantee scheme atan te, social security pension atan te, hmeichhe pual loan pek nan te, hotel man tlawm siam nan te a hmang dawn a ni. Odhisa sawrkar pawh cheng vaibelchhe 2200 ruhmanin, food security leh social security atan leh construction worker te ṭanpui nan hman ral a ni ang. 

Mizoram Planning Department zirchianna aṭanga a lan danin mipui eizawnna kawng hrang hrangte inkharkhip hian a khawih chhe nasa hle niin a lang a. Chief Minister Relief Fund hi kan hmang ṭangkai hle a; thil lawmawm tak a ni. Covid-19 dona sum Sawrkar laipui ruahmanna hnuaiah hian Mizoram sawrkar pawhin ‘Covid-19 State Economic Package’ a siam ve thei ngei dawn niin a lang a. Hei hi Mizo mipui, Covid-19 hripui leng avanga harsatna tawk mekte tan a thlamuanthlak hle dawn a ni.