Written by
Rev. Lalthanzauva

Mizo Language Renaissance Under Mizo Language Development Board

Sâp ṭawngin ka article thupui hi ka han dah a, ka inthlahrung viau nâin, he article chhiar duh chin hi chu kei aia Sâp ṭawng thiam in nih ka ring a, ka rilru chhungril takah a sâpṭawng hi ka duh ve tlat a ni. Pu J.F. Laldailova (RIP) chuan heti hian ‘renaissance’ hi a hrilhfiah a, "piantharna, thiamna leh finna kawnga mihring hnam harh chhuah lehna,” a ti. Heti teh duah hi chu article thupui atan chuan a sei deuhvin ka hre si a ni.

Sakhuana leh thiamna lama harh chhuah lehnaah reng reng hian tu emaw, mi pakhat pawi­mawh tak, a hnarkaitu hi an awm chawk ṭhin tih chu kan hre ṭheuh àwm e. Kan Mizo ṭawng harhtharlehna atana pawh hian mi pawimawh pakhat chu Pu L Thangmawia MLA, Vice-Chairman, Education and Human Resources Development hi a ni a, a chungah lawmthu ka sawi hmasa nghal bawk e.

Mizoram sawrkar chuan Mizo Langauge Development Board Interim Chairman atan Upa Dr. Lalzirmawia Chhangte IAS a ruat a, Superintendent atan Upa Lalnunmawia a ruat ta bawk a, a ṭul anga pawisa lo hman lailawk tur pawh sanction nghal tawh a ni. Kan Chief Minister zahawm tak, Pu Zoramthanga pawhin a tuipui tih hriat tak leh inhawng takin, “Mizo ṭawng hmasawnna tur atan chuan, seal-a chhutna tur han buatsaih ula, kan lo chhu zel ang, ” a ti khan ka hre ve a. A va lawmawm êm! Kan ṭawng hman mek hi ṭul ang zela siamṭhatna turin 'harhtharna' hi a thleng mek zel niin ka hria. Chuvang chuan thu hrang hrang ka’n sawi zui ve dawn a ni.

He, Mizo ṭawng lam rik dan leh ziah dik dan thar hretute chuan harhchhuahna kan dawng hlawm tawh a, mahni duh dan leh thiam danin kan buaipui nak nak ṭan tawh a. Kan thil ziak ṭhenkhat pawh thlûkseina chhinchhiahna chauh hmang lovin a rîk dan chhinchhiahna mahni remhriat dan leh dik ni a kan hriat danin kan hmang ta hlawm a, kan hmân dan erawh chu a la inang chiah lo deuh a. Tin, kan ṭawng ziaka min lo siamsaktu Pu Buanga leh Sâp Upa te (RIP) avangin kum za aia tam mah tuna kan hmânlai hi kan lo hmang ta a, an chungah Mizo te hian lawmthu sawi kan ba nasa a ni. Amaherawhchu, anni kha piantirh aṭanga Mizo ṭawng hmang nghal (native speaker) an nih loh avangin an ṭawng ziah dan hmang chu tunlai mite chuan siamṭhat ngai tam tak kan hmu ta a nih hi. Ziaka kan ṭawng min lo dah sak hi titina emaw inbiakna ṭawng kam ri ni lovin 'thusawina' ṭawng kamin min lo siam sak ni tein a lang.

Ṭawng rî reng reng hi ziaka kan dah dawn chuan titina ṭawngkam rî hi kan hmang tùr a ni a. Ṭawng ki sang leh ri hniam te a awm tih hi hriat tùr a ni. Zirtirtuho hi Class room-a zirtir ṭhin an ni a, an ṭawng ri hi a sang duh deuh tlangpui. Sap Upa leh Pu Buanga-te pawh hi zirtirtu neia Mizo ṭawng zir an ni a, anmahni zirtirtute khan sawi chian an tum luatah an ṭawng ri a fân thei bawk a, chuvang chu a ni mai thei thlûkseina hi an uar hle a, ri sangah leh ri hniamah pawh thlûkseina kan dah tam hle a ni.

Thlûkseina min lo dahsakna hmun ṭhenkhat hi chu ‘vantlang zinga thusawina ṭawng ri’ a nih avangin ‘thlûk’ chhinchhiahna min lo dah sak a ni hlawm awm e; entir nan, tùr (shall), túr (poison) tihah te pawh hian thlûkseina kan dah hi, kan titinaah hi chuan kan thlûk lem lò a ni lawm ni kha? Tunlai mithiamte chuan thlûk kan tih hi vowel sei / faan a ni an ti. Chuvangin, thlûk sei chhinchhiahna hi a thar siam ṭulin an hria; nimahsela, thlûk sei hi kan neih tam vak loh hmel. Tuna thlûkseina sign atana kan hman hi chu falling-tones (ri kuaithlà) chhinchhiahna atan hman tumna a awm mek a.

Grammar lam thiamhote lah hian an thiam hlawm a nia aw. Mizo Grammar siamṭhat dan turte pawh an thiamin an nghak­hlel hle tawh asin. Ziak/ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur te hi an hre khawp mai. An sawi hi keini upa lam tan te phei chuan hriat vek sen pawh a ni love, Language Renaissance hi chu a thleng ngei dawn a nia. Lo ngaihven rawh u le.

Tone Marks Group: Keini ṭawng rîk dan buaipuiho lah hian kan vei ve zawngah hian ṭan kan la ve sâuh sâuh a nia. “Nausenin grammar a zir hmasa lo” kan ti, ar te pawh ‘chiri chiri’ kan ti tawh lova 'búr' kan khawng ri a, an lokal mai kan ti ve ṭàng zel a. Làmmuala mahni pet lûm pawh ni lo, mi pét lûm êna in hlim ai hian keiniho hi kan hlim zâwk mai thei asin.

Tichuan, MLD Board te chuan Board member an siam ang a, chungho chuan thuneihna sang tak an nei dawn a ni. Mithiam rual an ni dawn a mahse, thutlûkna an siam hmain keini ang ho (a átchilh ho) hi min kawm hmasa ngei dawn a, kan hriatna hi innghahna atana hmanna tur an zawng dawn a ni. Chuvang chuan keiniho hi kan pawimawh dawn khawp mai. Research tel lo chuan mithiamin thutlûkna an siam lo tlangpui si a. Hawh u, mahni hriat dan leh thiam dan te, duh dan kan lo neih ṭhin te, hi ziakin inhrilh tawn teh ang u. Kan chanchinbute pawh hian hetiang lam article chhuah hi an châk viau te hian ka hmu asin. Ṭhangthar lo awm zel tur tan leh tunlai keiniho pawhin kan ṭawng harhtharlehna ngei tur thlirin theihtawp i chhuah ang u. Kei ve pawh hian ka han ziak nual a nih hi.

Long-term & Short-term Planning: Ka hmuh ve dan chuan MLD Board hian thlirna long-term leh short-term plan nei sela a ṭhain ka ring. Short-term plan-ah chuan tunlaia ziaktuho leh chhiar tur hovin kan hman nghal mai tur siam chhuah hi a ni. Chumi chuan kan mamawh zualpui thlirin siamtharna hna hi ṭan ni sela. Entirnan, Tone-mark chungchangah te hian, a ṭha ber tur chu mark/ sign ri chhinchhiahna atan chuan chi riat kan mamawh ang a, a zualpui siam ṭhatna atan erawh chuan chi 4 (li) a tawk rih ang.

Chhinchhiahna kan hman tam nghal thut chuan mipui mimir kan ngam lovang a, mithiamho pawh an inthurual nghal mai theiin a rinawm lo te hian ka hria - ka hre dik lo mai thei bawk. Long-term plan atan chuan naupang Nursery/ pre-primary school aṭanga zir nghal tur, lehkhabu te pawh buatsaih thar vek a ngai dawn a ni. Kan Bible leh Hlabu te pawh ziah thar a ngai vek dawn a.

Consultation: MLD Board kalphung tur, Dan leh hrai te siam mek a ni a, Law department lamin an buaipui mek niin kan hotute chuan an sawi a. Hei hian hun a duh rei dan tur hi sawi theih a ni lova. MLD Board office-a ka kal chuan Pu L. Thangmawia lah chuan “hengte chu Board-in a tih tawh tur alawm” a lo tifel et a. Kei pek chuan “He thil hi a tawp i thlenpui a ngai ang,” kâ'n ti hram a. Official lem lo te pawh hian consultation te hi neih a chakawm tawh hle. Tone-Marks bîk hi chu tuipui zual kan tam a, a zualpui siam belh turah hi chuan kan thurual thei maiin a rinawm asin. Hetiang lam tuipui hovin mahnia 'mark' chi hrang hrang kan lo hman ṭheuh hi sawihô ila thu mum kan siam thei mai ang.

Tone-marks hmân thuài thûai kan châk vek tawh a ni e. Tun atan chuan tâwk se.

- Rev. Lalthanzauva