Written by
R.Lalrinkima
Camp : Khawbung

KHAWBUNG A LA TI TA DEUH DEUH

Ka eizawnna vangin a changin Zo khaw thiang nuam tak leh khawthlang khaw­lum ka kar tawn ve sek a, tawn hriat hrang hrangte a neih loh theih loh a ni. Khawthlang lama ka awmna khaw pakhatah chuan duhsakna min hlan fo chu, “hetah hian thli thaw rawn ai rawh” an ti a, ‘ai’ han tih hi chuan a lum lam turah ka lo ngai ṭhin a, a ni lo pawh ka ti chuang lo nain ka la pawm chiang thlap lem lo.

Tin, heti hi a nia khawchhak lam Zo khaw boruak thiang nuam tak lamah kan hotuten Zo khaw nawmna chhim leh turin min tir chho leh a, hetiang Zo khaw thiang nuam hmunah hian ka vawithum lu nghahna a ni ta. He hmun thara ka awm hnua zawhna tam tak ka tawn chu, “khawiah nge tunah an post che” tih a ni phawt a, kei lah chuan a hmun thengthawt nawmzia leh Zo khaw bawm thing par mawi tak takte awmna tia chhuang tak chung leh Zoram khawvela la awm chhun ‘Hla Kungpui Mual’ awmna a nih hre ranin, “Khawbungah” tiin ka chhang ṭhin. Min zawttuten an sawi zui ziah chu, “Khawbung a la ti ta deuh deuh ah maw?” an ti ngei ngei. ‘Khawbung a la ti ta deuh deuh tih lo chhuah chhan chu ka han hrilh hlawm tawh ang e, kum 4 (li) ral dawn aruaiah hian.

Mizo Lal ropuite zinga mi Kairuma (1852-1912) kha a pa Vuttaia (1790-1877) Mizo Lal ropuite zinga mi bawk, Rullam-a a thih hnuin a lo lal ṭan ve a. Tlang 9 (pakua) Lal zuana a thut hnuin Leilen aṭangin tuna Khawbung ram thlang lam Tlaikuangah hian kum 1893 pawltlakah a in suan a. He hmun an kai hma hian he Tlaikuang mualah hian Mizo hnahthlak Hmar hnam peng khat ‘Khawbung’ ho chu tuna Khawbung hmun hluiah hian an lo awm tawh a. Kairuma ten Tlaikuang hmun an rawn kai dawn tih an hriat chuan an lo huphurh hle mai a, awm zel theih a ni dawn lo tih an hria a; hmundangah tu ma dip dal loha awmna tur remchang an hre mai bawk si lo. An awm ve zel theih nan rem an ruat ta a, ti hian thutlukna an siam a. “Zalen tak leh ngampa taka kan awm theih nan Kairuma chu a khawtuala chen ve lo dil ila, a ṭha mai e” an ti ta a, an pawm tlang ta thlap a.

He khaw thar kai tura in han sa te chuan Khawbung hnam ho chu an han hmu ngei a, “Eng hnam nge in nih a, tu khua leh tui nge in nih le” tiin an zawt ta a. Hmar chi peng hrang hrang awmte chuan an chi peng hming ang ang chu an sawi tliar tliar a. Pa phutkhat deuh pakhat chuan “Hmar” tiin a chhang ta roh a. A ṭhiante chuan chutia chhang lo tura an han melh ruk deuh kawk kawk hnu chuan “Eh, Khawbung” chu a la ti tlat si a. “Aw haw, Khawbung a la ti ta deuh deuh” an ti a, an nui dar dar a, hei hi Khawbung khaw hming put chhan an sawi hrang zinga pawmawm bera an ngaih chu a ni. He khua hi khawi emaw hmun aṭanga teha hla ta em em anga sawina ni loin hnam hming chhala zawhna chhan nana an hman zawk a ni e.

Han sawi thui leh ta deuh ila - Tlaikuang an kai hnu hian Kairuma hian Hmar unaute chu ‘Tukluh bawi’ ah a siam vek a, ṭha takin a enkawl hlawm a, hotu bik neiin Veng hrangah a dah nghe nghe a ni. Kum 1896 khan Hmar leh Paihte chu an pem chhuak vek a, Tlaikuang an awm lai hian an ṭhahnem ve hman hle a, in 600 lai nia inchhalin tam an inti hle a, hlaah pawh :-

‘Tlaikuang kan luah kan sai lo,

Chhim leh hmarah kan thlang,

Khua iian ri bung bung’ an ti ve hial a ni.

Hmarho an pem chhuah hma 1895 khan kulh pawh an siam ve hman hial a, Bawrhsap RB Mc Cabe erawh chuan an in chhal ai hian 1892-a a record-ah chuan in 401 niin mi 2005 niin a chhinchhiah a, khatih hunlai atan chuan an tam ve hle awm e.

Mizo Lal dang zawng zawng British hnuaia an intukluh hnuin Kairuma chauh hi la intulut ve lo a ni a, intukluh tir tum ngeiin North Lushai Hills Awptu Porteous leh Captain Lock ten sipai 100 leh South Lushai Hills Awptu Major J Shakespear-a te hruai sipai 150 leh Chin Hills Awptu Mr Tuck-a hruai sipai ṭhahnem takte chuan Tlaikuang hi an pan khawm a, December 1895 ah thlengin an hual nghal a. Indo loin an in berem a, mahse Kairuma leh a hote hian Sapho thilphut chu an pek

ṭhat loh avangin he khua hi Sapho chuan an hal ta a. An lo hriat ruk avangin an bungraw pawimawhte an lo senghawi hman a, tichuan an darh ta chum chum a; Kairuma ramchhung Khawbung-ah te, Zawlsei-ah te, Chawr-ah te, Chhingzawl (Lianchhiari bialpa Chawngfianga khua ni ta) ah te, Phuihnam-ah te, Vanzau-ah te, Hlaitlang-ah te leh Hmunte-ah te kum thum chhung an awm darh ta hlawm a.

Chawra hmuna awmte chu tuna Samthang, kan CM hlui Pu Zoramthanga te khua-ah hian an kal a, Kairuma fapa Lalbika’n a ṭhut a, khaw hrang an neihna hmasa ber a ni. Samthang aṭang hian tuna Khawbungah hian an kal leh a, chu chu 1903 kum a ni. Chutih laia Khawbung khaw dinna chu tuna Mizo Hlakungpui Mual panna kawng sir tuak, phul nuam tak ṭhin kha a ni. Heta an chenlai 1920 khan hripui a leng vak a, mi tam tak an thi a, chuvang chuan helai hmun hi chhuahsanin 1922 khan tuna Khawbung hmunah hian an insawn san ta a ni. Tin, Pathian thuawih an awm ve ṭan a, an pun hret hret avangin Lalin an awmna tur bik Veng a siam sak a, chu chu ‘Pathian Veng’ tih hi a ni a, tunah hian he veng hming hi a la pu reng a ni. Khawbung-a Kristianna lo luh dan chu hetiang hian an sawi:-

Khawbung Kristian hmasa ber chu Laltawia a ni a, a unau chu Puithiam Hrata a ni a. Chhuidawn danin Tlaikuang an awm laia Kairuma khua sipaiin an hal hnu khan Kairuma a zui ve zel a. Biate-a a awm laiin kum 1904 khan Baptisma a chang a, Lalbika’n Khawbungah khua a din tih a hriat khan a pan ve leh nghal niin a lang. Amah chauh hian Kristian engemaw chen a nih hnuin 1906-a harhna a thlen khan midangin an zawm ve ta a ni. Chuvangin, Khawbung-a Kristian awm ṭanna chu kum 1904-a pawm a ni. Laltawia lungphun hi Vengpui Presbyterian Kohhran Biak In tualah tun thleng hian a la ding reng a ni. (Source : Mizo Hlakungpui Mual Archieve’s Poster)

Tin, Khawbung hi khaw upa ve tak a ni a, tun hnuah Champhai khaw bulah Khawbung khaw dang a lo awm ve leh a, Khawbung khaw awm hmasa a lo awm tawh avang leh Champhai khaw bula mi hi chu hmar lama awm a nih avangin N.Khawbung tih a ni a, a lo awm hmasa zawk hi South Khawbung tihna a ni kher lo, ‘Khawbung’ a ni mai zawk e.

- R.Lalrinkima, Camp : Khawbung