Written by
J.Lalramnghaka(Jeru-a)

BANGLADESH-A ZOHNAHTHLAKTE

Tuna Bangladesh ni taah khuan kan mi leh sate hnam hrang hrang an awm mek a. Khung Zohnahthlakte khu khawchhak aṭanga Bangla ho rama zuk pem thla an ni lo a, tun hma aṭanga kan pi leh pu te Lal ramin a huam chin, kan chunga roreltute'n an rel dik loh avanga Bangladesh huam chhunga an rin luh a ni mai zawk a ni. Hnam chak tak tak an ni bik lo a, kan ngaihven a, hnamdangte pawhin an zuam lohna tura kan ngaihsakzia kan lantir fo a hun ta takzet a ni. Chung hnam hrang hrangte chu:

1. Bawm : Bawm tih chu awmkhawm tihna mai a ni a, Bawmzo tia sawi an ni bawk ṭhin. Zohnahthlak zingah chuan Bawmram (tuna Bangladesh huam chhunga awm) thleng thla hmasa pawl an ni a, Bangladesh-a Rangamati leh Bandarban District huam chhunga khaw hrang hrangah an cheng. Bawm Social Council-in a tarlan danin Bawm hnam hi mi 20000 chuang an ni a, chung zinga 10000 vel zet chu Bangladesh-ah hian an awm rin a ni.

Bawm hnamte hian kum zabi 14-na velah khan tuna Bangladesh hi an lut a, Lai hnam nen an inhnaih hle a, chhipah sam an zial ṭhin. Chhipah sam an zial ṭhin a, tun hma chuan Pathian/ Khozing chu an be ṭhin. Kum 1918 ah sap ho hnen aṭangin christian-na an dawng a, tunah chuan an zavaiin Christian an ni tih theih an ni. Kum 1977 ah thuthlung thar bu an nei a, 1989 ah Bible bu pum an nei. Kum 1952 khan Pu L. Dolian chuan Primary Book a buatsaih a, chu chu Tribal Cultural Institution-in tichangtlungin Bangla ṭawng pawhin an let a ni. Kum 1985 ah Bawm Social Council din a ni.

2. Lusei : Lusei tih awmzia hi sawi dan chi hnih a awm - a pakhat zawk chu tukkhum lama sam zial hnam an nih avangin an lu hi a lang sei a, chuvangin Lusei an ti a, sawi dan pakhat lehah chuan mi lu la hnam an nih avangin Lu-sei (Lu la) tih an ni. Tin, Chakma (Takam) ho chuan Hugi tiin an sawi ṭhin. Lusei ho hian kum zabi 18 na tawp lamah khan Bangladesh hi an lut a, Rangamati leh Bandarbon huam chhungah an awm deuh ber. An zavaiin Christian sakhaw zuitu an ni a, Mizo ṭawng an hmang a, Bangladesh bakah Tripura, Manipur, Burma, Assam leh Mizoramah te an cheng. Bangladesh-ah hian Lusei hnam hi mi 800 vel an awm.

Bangladesh a tlang lian zual khu chuan Lusei hming an nei deuh vek a, chung tlang hmingte chu hmar lamah Sazek, Changpui leh Sardeng. A ram laiah Lungsir leh Ralau, chhim lamah Saichal, Kiauh leh Chhimbuk (Mire tlangpui an ti bawk) te an ni.

3. Mro : Kum zabi 10-na lai vela Arakan lal zinga pahnih A-Mya-Thu (957 AD) leh Pai-Phyu (964 AD) pawh kha Mro hnam an ni a, hetih hunlai hian Arakan khawpui chu Wathaly a ni. Hei hian helai velah chuan Mro hnam hi hnam upa ve thawkhat an ni tih a finfiah awm e. Khumi ho hneh loin Arakan an chhuahsan a, kum zabi 14-na velah Chittagong an lut niin an sawi. Bangladesh-ah hian mi 25000 vel an awm a, Bangladesh-a Zohnahthlak zingah chuan hnam lian tak an ni.

Mro mipuite hian Mru ṭawng an hmang a, an ṭawng hi UNESCO chuan ṭawng boral ngei ngei tur a tih zingah a tel. Kum 1980 khan Menlay Murang (Manley Mro) chuan Mru alphabet a siam a ni. Sakhuana lamah chuan 80% vel Theravada Buddhism sakhaw vuantu an ni a, 7% vel Christian an awm ve bawk. Kum 1994 khan thuthlung thar bu an nei ve a ni.

Thawnthu-a an sawi dan chuan pathian Turai chuan Mro mite tan hian hawrawp leh lehkha ziak chu bawng hnenah a pe a, zin kawng thui tak a zawh avangin bawng chu a rilṭam ta a, lehkha ziak chu a ei a, chuvang chuan Mro mipuite chuan finna an neih tur ang chu an hloh phah ta niin an sawi.

4. Pang : Pang hnam hi Bangladesh-a tribal hnam zinga a te ber pawl an ni a, mi 3000 bawr vel an awm. Tunhmaa an lal chu Lalsuahsuna a ni. An tukkhumah sam an zial ṭhin. Thlanrawkpa leh Khuavangte pawh an nei a ni. 1894 kum tira Mizorama Pioneer Missionary te an rawn luh hnu khan Rev Dr E Jones chu a phei a, Pang hnam zawng zawng chu Kristian an ni tawh tih theih a ni. Zirna an ngaisang hle.

5. Khyang : Mizorama Khiangte kan tih te nen hian thuhmun niin an sawi (thu chiang erawh a awm lo), thawnthu ṭhenkhata an sawi dan chuan, Khyang lal hian Burmese ho a ngam loh avangin Chittagong Hill Tracts-ah kum zabi 18-na chawhnu lam khan a pem a, mahse a hnuah Burma-ah let lehin, a nupui naupang zawk erawh a rai avangin a sipai ṭhenkhatte nen Bangladesh-ah hian a hnutchhiah ta niin an sawi. Tuna Khyang hnam ho pawh hi chung ho thlah kal zel chu niin an ring. Bangladesh-ah hian Khyang hnam hi chi hnih Laitu (tlang rama cheng) leh Kongtu (phai zawla cheng) an awm.

Sawrkar hmalakna ṭhenkhat leh nachang an hriat lohna avangin an luah chin ram hi a zim tial tial a, tunah hian Bangladesh-ah hian Khyang hnam hi mi 1000 erh awrh chauh an awm.

6. Khumi : Mi 1000 vel chauh an ni. Kum zabi 17-na tawp lamah khan Chittagong Hill Tracts lam hi an pan ve a ni. Hnam taima leh ramvachal em em an ni. Chutih rual chuan zirna lamah an sang lem lo a, 1995 khan Khumi hnam zinga a hmasaber ni turin, Khumi miin matric a pass ve chauh a ni.

Sapho an rawn lan hma chuan pi pute sakhaw vuantu an ni ber a, hetih hunlai hian engkim siamtu nia an rin ‘pathian’ bakah pathian tenau dang pahnih Nadag (in chhungkur malsawmtu Pathian) leh Bogley (tui Pathian) an nei. Tunah chuan Buddhist leh Christian an ni deuh ber a, 1959 khan thuthlung thar bu an nei ve a ni.

7. Tlanglau : Mizoram Tlabung aṭanga Bangladesh chhunga thlang tla an ni a, Mizoram chhungah an awm rei loh vangin an sulhnu hmuh tur a awm vak lo. Hnam chak lo tak an ni a, mi 500 vel chauh an ni.

- J.Lalramnghaka (Jeru-a)