Written by
- Lalnghinglova Hmar

I Chiai Thar leh ang u khai!

Khatia Covid-19 a rawn hnai thuta kan hriat tirh lai, vanduaithlak taka Amsterdam lam atanga positive pakhat a rawn haw tirh khan Zo­khawthar aṭanga Vairengte thlengin kan hlau a. Thingtlang kilkhawr lirthei luh lohna 
aṭanga Aizawl khawpui lun lai ber pawh a reh tlawk tlawk mai a nih kha - kha kha 'chiai' vang a nih ngai chuan, "I chiai leh ang u," tiin Mizo mipuite ka sawm a che u. 

Dawihzep hi a fing!: Ṭhenkhatin mi fimkhurte 'dawihzep' tia kan chhuah a, inven nachang hriate 'an over' tia kan kawh rawn lai pawh khan dawihzep kha a ṭha zawk a, over kha a him zawk tho tho. 

Eizawn a ṭul a, dawr hawn a ngai a, office a chawlh reng a thiang si lo a, loh theih loha kan pen chhuah a ṭul tâk avang hian a tira kan hlauh Covid-19 kha a hla sawt chuang hauh lo. 

Hlata hnekin a hnai tawlh tawlh a, tunah phei chuan a hnai a ni satliah tawh lo; min chenchilh tawh. 

Kan hlauh kha kan kawl tawh
Ṭhenawm Manipur lam mi, London aṭanga rawn haw hmeichhe pakhat a positive tih kan hriat tirha Mizoram social media nungchang kha thlir kir ila, hman ni lawk ni mah se kan phili nasa a, kan ralkhel hle a nih kha - Manipur-ah daih 'pakhat' a positive tih mai a ni. 

Tunah chuan China kan sawi lo a, Italy chanchin sawi a ngai tawh lo a, Maharashtra leh Delhi-a an pun chakzia sawi pawh a hun tawh lo; hetah, kan hmuh phakah, kan kai phakah, kan ramah ngei hian Covid-19 positive kan kawl ta nual mai. 

Kan unaute an rawn haw a, Covid-19 hri nen an rawn haw. Dem tur an ni lo a, sawisel tur an ni lo a, a rawn hawte hi chu thiam taka lo dawnsawn vek tur an ni - nang leh kei ang bawkin hei lo hi ram dang an nei bîk lo. 
Chiai hun ṭha a thleng e

Chutih rual chuan anmahni rawn bâwmtu hripui lakah erawh kan fimkhur a ngai ta. "Ngai teh u, tun hi 'chiai' hun a ni a, tun hi hlauhthawn hun chu a ni," tiin kan au dan ki thlak thut teh ang u. 

A tu chin hi nge positive a, a tute hi nge hri vei lo kan hre thei lo. State pawn aṭanga an rawn haw hlima endikna hmasa RAT pal tlang zet tawh zingah pawh RT-PCR hmanga endik hnua hri kai an lo awm nual si.

 Rel leh bus-a an chuan pui, quarantine centre lama an chenpui... Aw, a phurtu driver-te thlengin ngaihtuah a tithui lo thei lo. Chutia kan sawi pawp ta law law a nih chuan (insawi ṭhaih ni lo se), a buaipuitu Task Force lamte leh châw petute thleng hian fimkhur thu hlaah RT-PCR ngeia endik theih chu ni se rilru a thlamuang deuh ang. 

Pianna ramah kir rawh
Kut sil kan inthlahdah a, hand sanitizer kan pai peih leh tawh mang lo a, a hma aia  a let 20 chuang a positive kan pun hnuah khawlaiah kan lêng haih haih tawh - picnic spot hmang em lo, lui leh ram lama 'picnic' tawk lah bo lo. 
Chawhmeh lei tur pawha i chhuah ngam mang loh hunlai, ṭhenawm khawhar inah pawh i lan ngam meuh lohlai ai khan tunah hian kan khawlai hi a hlauhawm tawh zawk a, positive hi kan chenchilh nasa tawh zawk tih hriat a 
ṭha mang e. 

Nagaland lamah chuan quarantine centre aṭanga an chhuahtir zingah positive an hmuh chhuah leh si avangin an Health Department Secre­tary an hrem tihte a ri nawk a; quarantine centre-a hun hmang zo zawng zawng hi an him kher lo thei, tihte a lang ta  zel a - a buaithlak a nih hi. 

Hei vang hian alawm 'chiai' kha a him zawkin ka hre tlat! Kan chiai avanga kan chhiat­puina lam aiin, fimkhur leh hlauh nachang hre loa kan zalen avanga kan chhiat theihna hi a säng zawkin a lang. 
Tas Fawr, kan ngai che u! 

Local/ Village Level Task Force-te kha, lockdown ṭan tirh lama an duty ang khan rawn duty leh thei se a ṭha ngawt mai. 

Sorkarin chhuak tura a phal chinte hrek si loin, a teihawi naran leh chhuak vak tam lutuk veng tur leh, mipui an himna tura veng turin inzar pharh leh se a hunlai tak a ni ang. 

Ṭhenkhatin 'dan mit' aṭanga thlirin Task Force-te hnawk an lo ti thuai a, zalen duh tam takin an ngai thei lo a; an hnathawh zawng zawng hi chhut chiang ila, Task Force hi kan la mamawh zelin a lang. 

Hnathawhna avanga zan lama haw ṭul ṭhin ka ni a, curfew hnuaia awm ṭheuh ṭheuh Task Force awm leh awm loh chu a in zalen hleih hle tih a taka hmù chiangtu ka ni - lockdown chunga chawl loa hnathawka zana chhuak tán hai rual a ni lo. 

Kan himna atana hna­thawktu rual hi rawn thawk chhuak leh se, kan Police-te an awm bawk nen, anni thawk dunin mipui hi min 'kaihruai' leh se kan ṭhatpui zawk ngeiin a rinawm. 

A tak ram chu hei hi
A ruh langin ka'n sawi law law teh ang - 'endik thuakna' RAT paltlang avanga 'chik zawka endikna' RT-PCR paltlang ngai tawh lo anga kan inchhuah nasat avangin kan doctor-te an mangang ru hle a, an hlauthawng ru viau a nia aw! 
Sorkar doctor-te'n sorkar thu kalhna ang a nih theih avangin an ngaihdan an tlangau­pui a rem chiah lo a, an aiawhin ka'n au chhuak ta mai a ni. 

Task Force leh Police-a innghah theih a ni lo a, he hripui hi kan hläua kan fimkhur tak tak a nih ngai chuan, 'mahni' kan pawimawh ta ber mai. 

In inah hand sanitizer in la chhawp em? Hmai tuamah in lo duhtawk mai em ni? In office dawrtu turte khan kut an la silfai thlap thlap em aw? Mask mawi tak vuahah him in lo inbeisei tawk mai em ni? In dawr kawtah social distancing kalpuiin an la intlar thlap thlap em? 

Kan 'chiai' tia kan sawi lai khan inah ṭha takin kan inkhung a, a ṭul tawpah lo chuan kan chhuak 'ngam' lo a. Sahbon-a kut sil leh hand sanitizer hman kha tih ngei ngei turah kan ngai. 

Kan hotute hian, "I chiai lo ang u," tiin min thlamuan an tum a, an sawi sual hran lo. Tawngpawng talbuai a sawt lo tih sawi an tumnaah ngai ang. Chutihlaiin kan chiai nia kan inngaih laia kan awm dan kha a him zawka ka hriat avangin heti zawng hian sawi lui tlat teh ang - hawh u, i chiai leh ang u, tun hi chiai hun a ni e!