Written by
- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor
Govt. Aizawl North College
ENGTIN NGE NI DAWN? (Social Mediaa thubelhchian dawl lo darh ṭhin hi!)
Khawvel hmasawnna leh changkanna vangin mi náwlpuiin smartphone kan hum ta fur a. Kan tapchhak zawl, kan bu zawl aṭangin duh duh, engkim tihtheih deuhthaw kan hmu theiin, duh duh sawi theihna dawhsan mi tin pek kan ni a. He dinhmunah hian chiang taka intluktlanna chu kan hmu awm e, India Prime Minister te nen kan tihtheih chu social media-ah hian a inang tlang vek a, kan thuchhuak mite ngaihpawimawh dan erawh a inang lo mai a ni. Social Media (Whatsapp, Facebook, Instagram, Tweeter etc.) hi Mizo zingah pawh hmang kan tam hle tawh a. Thu leh hla inhriat pawh tawn nana a ṭhat leh chak em em rual hian thil pawi a khawih theih dan leh a chakzia erawh kan hre tel lo leh ṭhin niin a lang. Social Media tih vanga duh duh, thubelhchian dâwl lem lote pawh sawi mai mai theihna emaw ti hi kan zingah hmuh tur a awm leh ṭhin a. A pawi tak zet, mi ṭhenkhat phei chuan case-te pawh an awrh phah nawlh nawlh mek a nih hi maw!
Social media mi ṭhenkhatin kan hman dan kawngah hi chuan Záwngte aia kan changkan (smart) chuan bikna a lang awm lo e a? Kan thu hmuh ang ang finfiah ta nge ti lovin kan kheuh kual kan kheuh kual a, hmun hran hranah kan vawm darh zung zung a. Thubelhchian dâwl lo a darh tam phah fo. ‘Dawt sawi thei deuhin, a dawt sawi a darh kual zel, a tawpah anmahni ngeiin an dawt sawi a awi leh’ an tih ang deuhte kha kan ni awm e.
Covid 19 vanga kan inkharkhip ṭan tirh lamah phei kha chuan mipui vantlang tichiai thei thu leh hla kha a darh tam em em mai a. Mizoram Police lamin chak takin hma lain, thubelhchian dawl lo vawrh darhtute kha an man chhuak zung zunga, a lawmawm khawp mai. Hetianga thubelhchian dawl lo vawrh darh ṭhin zingah hian kum naupang lam aiin kum lama upa an tam zawk lehnghal ta dah a. Mizoram Police (I.G: mizorampolice)-in an instagram page-a an tarlan dan chuan thubelhchian dawl lo vawrh darh avanga an man tawh hi March ni 9 leh May ni 20 inkar khan mi 20 chuang a ni tawh awm e. (a zat chiah hi sawi sual palh a hlauhawm, ṭhenkhat chu a hlawm anga man te an awm nen). Heng an mi man zingah hian a naupang ber chu kum 19 niin, mi dangho hi kum 30, 40, 60 chung lamte an ni hlawm tih Mizoram Police I.G account aṭangin kan hmu thei a ni. Zirchianna (research) awm lo mah se, kum upa lam man an tam zawk chhan ni thei awma lang pakhat chu, kum lam upate hian social media kan tih zingah WhatsApp hi an khawih tam a, Facebook lam hi an khawih tam meuh lo a. Tin, FB hi internet te a chak tawk lohna hmunah chuan duh anga hmante pawh WhatsApp ai chuan a lo har zawk a. A hmingin Account te han siam ve mah se, an en lutuk ngai lo niin a lang. Thâwk khat lai phei kha chuan FB fiamthu group lama an post ṭhin te kha, mi ṭhenkhatin lo copy chhawngin Whatsapp group lamah te vawrh darh a tam em em mai a. FB lama an post-na hmun leh fiamthu a nih dan hre lo kha chuan thu tak hla tak emaw tiin awih tawk kha an awm nual zel. FB leh Whatsapp khawih kawp ṭhang tan chuan fiamthu mai mai a nih dan kha FB lamah awlsam tein a hmuh theih ṭhin thung a, FB khawih ngai lo tan chuan awih mai zel pawh kha a awm viau tho mai.
Whatsapp-ah hian mi pakhat hi group sawm chuangah kan awm furin a rinawm a? Chhungkaw group, ṭhian group, hna thawhna lam group, chanchinthar group leh eng group emaw neuh neuhah kan awm kual fur ang a. Mi ṭhenkhat phei chu group za (100) chuangah te an awm nia! Chutiang a nih avang chuan group pakhata kan thu hmuh ang hi group hrang hrangah a ngai ngaiin kan hmu nawn tluk tluk zel fo. Group pakhatah hian member 200 chuang a awm theih a, khang mi hrang hrangte khan kan thu hmuh ang ang chu finfiah loa put darh mai kan ching ta si. Tichuan thudik leh dik lo pawh la hmun kâng an sawi ang maiin, a darh zawih zawih zel mai a ni.
Tun hnai (29.5.2020) ah pawh thu belhchian dawl lo pahnih an darh leh chiam a, mimal pawisawina ang leh intihhmingchhiatna angte a nih loh avangin Police lam hian hma an la lo niin a lang a. Mahse, ni dangah pawh finfiahna awm lo, rin dan nena chawhpawlh thu ang hi chu vawrh darh zel loh hi Social Media kan hman dan kawnga kan zir tur pawimawh em em pakhat a ni. Tun hnaia thu belhchian dawl lo pahnih: Chakai leh sairil rah, Chakai sairil rah ei chu mihring ei atan a hlauhawm tih leh Assam Total Lockdown chungchang, Covid a darh nasat avanga inkharkhip tlat tum anga sawi a awm leh te hian mi tam tak chu min tichiai leh hman hle. Chakai khawrh sumdawng ṭhin te tan phei chuan a huatthla la viau ang, eizawnna leh sumdawnna nasa taka a chhe zawnga a nghawng theih avangin. Tin, Assam pawh tu emaw fing inti fal, fing zik tluak si lovin loin Assam Total lockdown neihtir a tum ringawt avang hian India Cigarette chu lei tur a vang leh nghal phiarh a, mi ṭhenkhat an lo inlei khawl leh tâk vak avangin dawr ṭhenkhat chu a ruak leh hei huai tawh nia (30.5.2020 hian). Kan thusawi hian nghawng eng ang nge a neih theih tih ngaihtuah tel loa, kan duh duh kan sawi ringawt hi chu a ṭha lo tak zet. Tin, inven sen loh hun pawh kan nei ang a, ṭul lo zetah case kan awrh ve mai ang.
Social Media chak zia hi kan sawi fo a, beng pawn kan hre tam mawlh mawlh viau ang. Kan smartphone hi naupangin chemte zum hriam em em mai a hlauhawmzia hre loa, a khalh ang deuh hi a ni a. Naupang chuan chemte hlauhawmzia leh thil pawi a khawih theihzia hre pha lova, a duh dana a khalh a khalh a, a fawng lam leh a hriam lamte a hum thlak kual fo chuan a tawpah amah a intipalh ngei ang. Chemte chu nalh hle mah se, thil rapthlak tak tak pawh a hmangtu a zirin a tithei si a. Chutiangin kan smartphone te hi ṭhain nalhin, a man pawh toin tlawm viau pawh ni se, kan awlsamna aia harsatna min siam theitu ang zawnga kan hman chuan thil ṭha lo zingah chhiar tel a ngaih phah thei a ni.
Tichuan, heng thuthang dik lo leh belhchian dawl lo te hi engtin nge kan pumpelh theih ang? Ṭul loah mi dangte chiai leh thlabar lovin engtin nge kan siam ang, mipui kan thu hmun fo thei si lo a. Mi ṭhenkhatin an awih miah loh hi mi ṭhenkhat chuan Luka ziak tluk thawthangin an lo ngai leh mai zel bawk si.
Mizo te zingah Social Media pahnih FB leh Whatsapp khawih kan tam ber hmel avangin he lam aṭang hian kan pumpelh dan tur rawtna han siam teh ang, a hre ber leh thiam ber erawh kan ni lo tih inhre chungin,
ṭhahnemngaihna avang zawkin. A hma lama kan sawi tawh angin ṭhalai lam hi chuan Whatsapp bakah FB lam pawh hi an khawihin an en tam a, thil dik lo pawh finfiah zung zung a awlsam a. Tin, tlema dilchhut leh finfiahna duh chuan Mizoram pawn lam thil phei chu Google leh Social Media dang aṭang tein finfiahna an zawng fo ṭhin a. An zing aṭanga thu belhchian dawl lo chhuak hi a tlem phah niin a lang. Upa lam leh FB hman ṭhat theih lohna hmuna awm te emaw Whatsapp bak khawih vak ngai lo te erawhin, an thil hmuh ang ang kha an lo awih mai zel ṭhin a. Finfiah leh si se lamte kha an tum ta ṭhin si lo. Chu chuan thu belhchian dawl lo kha a tih punlun phah ta ṭhin. Hmang ve suh u tia inkhapbeh theih ngawt a ni si lo a.
Sawi tawh angin Whatsapp khawih ngawr ngawr tan pawh mi pakhat hi group eng emaw zata kan awm avangin, group pakhata kan thu hmuh a dik ngei em, sawrkar thuchhuah rintlak a ni em tih ni lo, a ziaktu leh chhuahtu pawh inziak lang chuang lo ang hi chu group dangah thawnchhawn (forward) mai zel hi simin, ti lo ngam ila. Tin, group khata kan awmpui te kha group danga an awm ve ṭeuh avangin, group dangah kan thu leh thil hmuh ang kha chu an lo hmu ve zel turah ngai ila, a sual tampui lo ang. Thu belhchian dawl loah ngat phei chuan mi dangte beng tihvarsak hi tum lo ngam zawk ila, mahni’n kan hriat chuan duh tawk ngam mai ila, thu belhchian dawl lo darh vak hi a tlem phah ngeiin a rinawm?
Tin, chhungkaw whatsapp group hi kan nei ṭheuhin a rinawm a. Hei hi ṭangkai taka a hman theih dan chu inzirtir nan a ni. Tunlaiah chuan chhungkaw tam tak chu chaw te pawh zing leh zan lamah pawh ei rual ṭhap ṭhap loh hun a tam ta. Hmelchhiat lai an tih ṭhinah hian inzirtirna leh inzilhna hun te a awm tawh meuh lo ang chhungkaw ṭhenkhat tan. Tin, ṭawngkaa inhrilh rengte hi ninawm chan a chan cháng a tam a, a hrilhtu leh a ngaithlatu tan pawh. Chuti a nih chuan kan chhungkaw group ṭheuhah khan, thu belhchian dawl lo, thu puarpawleng mai mai chu tuma'n vawrh dar loh tur tiin inhrilh nawn tlang fo ila, upa lam Information Technology lama chinchang hre lo zawk an awm a nih pawn, naupang lam a chinchang hre zawk tan pawh ziaka thil inhrilh hi chu a hrehawm lem lo a, a remchang ber zawk a ni.
Sawi tur tam tak leh sawi ṭeuh tur awm mah se, hemi chinah hian duhtawk phawt mai ang. Tichuan, kan hmuh thu hmuh ang apiang hi thawndarh (forward) lo ila. Kan beng hi tivar ila, mi dang beng tihvar kep chu tum ta lo mai ila. Simat fawn (smartphone) hum ṭheuh ṭheuh. An en ve mai fahmiang. Tin, social media lama sawrkar department ṭhenkhat DIPR, Mizoram Police page ang te hi zuitu (follower) an tlem ṭhin hle. Hengte hi thubelhchiandawl leh dawl lo finfiah a, en nan a awlsam a, a ṭangkaina hriain zui (follow) te hi uar thar tlang teh ang u. Keimahni leh keimahni kan intichiai tawn kual reng ringawt mai hi, a changkang lo em mai!
Thu Lakna:
Mizoram Police I.G Account (mizorampolice)