PÛMA

Pêma Zai chu an hre sa vek a, sawi fiah teh chiam a ṭul lo a. A lo chhuah dân taka hi rin thu deuh a nih avangin chiang faka sawi a har deuh tih mai a ni a. Zorama a lo lâr ṭan tak tak dân pawh sawi dân a inang lo a. Zâwngin lalin tlangval pahnih a t$r chhuak tihah hi chuan hriat dân a la inrualkhâi viau a, he tlangval pahnihte thlen chin aṭang hian hriat dân a inang lo leh a. A ṭhenin Ratu khua an va thleng a, Ratu khua aṭangin he hla hi an hria a ni an tih laiin mi ṭhenkhat chuan Ratu khua an thlen hmaa hre ta ang te pawhin an sawi.

Ratu khua aṭanga va hre ta anga sawitute rau rau zingah pawh sawi dan a inang lo leh zûl a, a ṭhenin mi ang mang lo (mi a) hla sak an tih laiin a ṭhenin nu pakhat nau âwi hla sak aṭangin an ti ve thung a. Hriat dân tlânglâwn, han pawm mai theih nia langah chuan Zâwngin tlangval pahnih hian Ratu khua an va thleng ngei a, chuta Ratu khaw m$ hla sak aṭang chuan an hre ve ta ti ila a dik ber ang.

Ratu khuaa an va kal kum pawh sawi dan a inang lo leh tho, a ṭhenin kum 1907 an tih laiin ṭhenkhat dangin 1908 an lo ti ve bawk. Khang kha chu eng pawh ni se, ‘Puma’ awmzia an sawi dânah hian a fel hlel lai deuh awmin a lang a, chu chu kan sawi dawn a ni.

History bêah K. Zawla chuan, “Pêma tih hi Biate ṭawng a ni a, Lalpa emaw, Pathian emaw an tihna a ni, Pêma zai kan tih hi Lal zai emaw, Pathian zai emaw tih a lo nih zawk chu,” a ti a. Biate ṭawng tih lâi hi chhinchhiah ila. He lehkhabu hi 1964-a chhuah a ni a, ka han ena hi a chhut 5-na, 2011-a mi a ni.

Mizo Chanchin-ah B. Lalthangliana chuan “Pêma hi Biate ṭawng a ni a, ‘Pathian’ tihna niin Pu L. Keivom chuan a sawi a,” a ti ve leh a. Ani hian ‘Lalpa’ tihna a nih leh nih loh thê a sawi lo a. A thu lâkna, L. Keivom lehkhabu hi ‘Hmar Hla Suina’, kum 1980-a chhuak tawh a ni.

Kum 2011-a chhuah C. Chhuanvawra lehkhabuah chuan, “Pêma zai lo chhuah ṭan dan chu Vai lian hnihna Daly-a ho Silhar aṭanga lo chho khan puak phurah Biateho an rawn hruai tel ve a, chêng Biatehovin Pathian an tihna pêma tih tela an sak chu an lo hria a,” a ti bawk a. Biate ṭawnga ‘Pathian’ tihna tih a la ni chho zel a nih chu.

Kum 2012-a chhuak RL Thawnmawia lehkhabu lo en ve leh i la, “Pêma tih hi Biate ṭawng a ni a, ‘Pathian’ tihna a ni,” tih kan hmu leh a. K. Zawla khan a sawi zau deuh hret bik a, ‘Lalpa’ emaw, ‘Pathian’ emaw kha a sawi ri a, mi dang pathum, pali a ni mah zawk ang chu, kan mi thiam dangte kha chuan “Biate ṭawnga Pathian tihna” an ti ṭheuh a ni. Kan mi thiama dangte pawhin an la ziak mai thei a, hei hi kan hmuh phâk maia mi a ni hlawm a, duh tâwk ila.

A awmzia leh a ṭawng neitu nia an sawi hi sawi zui a ngai a, a chhan chu, Biate ṭawngah chuan ‘Pathian’ kan tih hi ‘Pathian’ an ti ve tho a, a chi danga sawina an neih bik loh vâng a ni. Kristian kan nih hnuah Bible te kan han nei sap sap a, chutah chuan Vân pathian sawina atan ‘Pathian’ tih leh ‘Lalpa’ tih hi kan hman rim ber a ni a. Zohnahthlak hi ṭawng inhnaih tû tû kan ni a, Mizo ṭawnga ‘Pathian’ tih hi Simte te, Vaiphei te, Darlong te, Halkha (Laimi) te, Falam (Laizo) te, Bualkhua te, Zanniat (Zangiat) te, Ngâwn te, Paite te, Parte te, Aimol te, Ranglong te hian ‘Pathian an ti ve vek a, chutiang bawk chuan Biate pawhin ‘Pathian’ an ti ve tho a. Kan mi thiamte khian an hre sual palh a nih a rinawm.

‘Pathian’ ti loa tlûma a chi dang hreta hmang pawh an awm tho a; Hmar te, Sakachep te, Halam te, Gangte te chuan ‘Pathien’ an ti a; Thado-Kuki te, Matu te chuan ‘Pathen’ an ti a; Zo te, Tedim te chuan ‘Pasien’ an ti a; Ngaihte chuan ‘Pasian’ an ti a; Zotung chuan ‘Pachia’ an ti a; Mara chuan ‘khozohpa’ an ti a ni.

A nih chuan ‘Puma’ awmzia chu Biate ṭawnga ‘Lalpa’ tihna zawk em ni ang tih kha kan inzawh tur a lo ni ta a. Zohnahthlakte’n Pathian kan sawina tho ‘Lalpa’ hi engtin nge an sawi lo tarlang leh ta phawt ila, Simte te, Vaiphei te, Darlong te, Hmar te, Gangte te chuan ‘Lalpa’ an ti ve tho a; Zo te, Tedim te, Ngâwn te, Ngaihte te chuan ‘Topa’ an ti a; Tedim ni lo, Paite han inti deuh bik te hian ‘Toupa’ tiin an ziak a; Falam te, Halkha te, Zanniat te, Bualkhua te, Matu te chuan ‘Bawipa’ an ti a; Zotungin ‘Bawipaw’ an ti a; Mara-in ‘Abeipa’ an ti a, Thado-Kuki chuan ‘Pakai’ an ti a; Hrangkhol chuan ‘Rengpa’ an ti. Kan sawi tum ber chu ‘Lalpa tih hi Puma tihna a ni’ tih kha a ni a, Aimol leh Ranglong hian ‘Pêma’ chu an ti ta chiah mai a; mahse, kan mi thiamte khân hûng hnam hnihte hi an sawi ri si lo; an lam rik ber Biate erawh chuan ‘Pêma’ ti loin ‘Pêmapa’ an ti. 

Sawi dan inang teuhin danglam hret hret hlawm a; mahse, Biatenu pakhat chuan, “Pêmapa ti mah ila, a châng chuan Pêma emaw, Rengpa tih emaw pawh kan hmang tho,” a ti. Bible-a an chuantir dan leh a official taka an sawi danah chuan ‘Lalpa’ tih chu ‘Pumapa’ a nih chu. Mizo pawh a tirah ‘God’ lehlinna atan ‘Pathian’ nge kan tih ang ‘Khuanu’ tihah an buai a, ‘Pathian’ tih zâwk kan thlang tak nâ’ng a, hla thêah te chuan ‘Khuanu’ chu lungsi takin kan la hmang tho a. Chutiang deuh chuan Biate pawhin ‘Pêmapa’ ti ngar ngar kher loin ‘Pêma/Rengpa’ tih châng chu an nei a ni awm e.

K. Zawla khan Biate ṭawnga ‘Lalpa’ tiha emaw, ‘Pathian’ tihna emaw a nih thu tihchianna atan Pathian fakna hla tâwi tû a tar lang nghe nghe a, kha hla kha Ranglong pastor pahnih kan han zâwt a, Ranglong kan zawh chhan chu, ‘Lalpa’ tih kha ‘Pêma’ titu an nih vang a ni ber a. Pastor pakhat chuan, “Ranglong chu a ni lo; mahse, thumal inang chu a awm nual,” a ti a; pakhat dang chuan, “Ranglong a ni lo, Hrangkhol a ni ang,” a ti thung a. 

Biate pastor pahnih kan han zâwt leh a, anni khan ‘Lalpa’ chu ‘Pêmapa’ ti bawk mah se, titi naranah ‘Pêma’ tih chu an hman ve tho avâng leh, amah K. Zawla berin Biate hla nia a sawi vânga han zâwt kan ni. Biate pastor pakhat chuan, “Biate ṭawng chu a ni lo, Hrangkhol pawh a ni lo em maw ni, a ang lo deuhin ka hria,” a lo ti a. Pakhat dang chuan, “Biate ṭawng chu a ang khawp mai a; mahse thumal ṭhenkhat khi chu kan ṭawng a ni lo. Chutihrualin an chhut sual palh a ni ve thei a. ‘Hming’ tih te khi Biate chuan ‘ming’ kan ti a, a sentence erawh chu a dik thei. Ṭawng dang a nih lo rau rau chuan Biate ṭawng chhut dik loh a ang,” a ti ve bawk.

Engpawhnise, Puma tih chu a hmangtute kan hre tawh a, kan lehkhabu tam takah ‘Biate ṭawnga Pathian tihna’ tih a chuang si a, chu lai chu siam ṭhat a ngai mai awm e tih thilthêah kan han sawi ve a ni a. Biateho hla sak aṭanga kan hriat a lo nih pawhin, Biate-ina an sawi dan dik tak chu kan hre thei vek tawh a, inbiakpawhna a ṭha tawh a, kan lehkhabêa a dik loa a lo chuang palh a nih chuan siam ṭhat leh te a 

ṭha mai âwm mang e kan han ti a ni.