Written by
P.C.Lawmkunga

AIZAWL DC-IN OFFICE MUMAL NEI THUAI SE

Aizawl DC office, Mizoten Pisa Pui kan tih mai ṭhin kha lirnghingin emaw, thlipuiin emaw kângmei emawin a tihchhiat mai kha tuman kan ring pha ngai âwm lo ve. Mahse vânduaithlak takin Aizawl DC office chu December 17th 2021 zing lam khan a kâng fai ta vek mai a, a in chauh ni lovin Sawrkar lehkha pawimawh tam tak nen vansâng romeiah an chang ta a, a uiawm tak meuh a ni. Hmanlai hmun hlui chhe tawh (ruins) ang maiin a ruhrel (leirawhchan) erawh a la ding filh ṭhuau mai.

Kum 2015-a a kum 125na tling tawh he office hlun leh Mizote tana rotling (heritage) chuan, “Zan khat mitchhin” a tawk ta a ni ber a, he office lo luah ṭhinte tan phei chuan rilru a na thei khawp ang. Ṭhangtharte hian he office hlutna hi kan hre pha lo mai thei. Mahse British hovin Mizo lalte an tuktlâwma Mizoram (khatih laia Lushai hill)-a rorelna an bun hmasak berna (1890) a nih avangin Mizote history-ah hian he Aizawl Pisapui hi a tê thei hauh lo a ni. Chutih laia bawrhsâpte chu political officer an ti a, a hnu-ah chuan superintendent tiin India ram zalen hnu khan Deputy Commissioner an ti chho ta niin a lang.

DC Office sa ṭha leh tura hmalâkna kan hmu lo: Tunah hian kan State Sawrkar hian he office pawimawh tak mai sa thar leh tur hian eng chen nge hma a lak hi mipui lamin kan hre lo va. Hei, thla riat zet hnu-ah pawh a sakṭhatna tur hnuhma hmuh tur a la awm rêng rêng lo hi mak ang reng tak chu a ni.

Kan thu hriat leh dawn ve chinah chuan State PWD hian drawing leh sum sen zat tur chhut chu an peih fel tawh niin kan hria. Chutih lai chuan thil hlui vawng ṭha pawl Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH), Mizoram Chapter hian DC office chu a hmaa mi ang chiaha sak leh ni se, a theih chhung chu a hmun leh hma hi tih­danglam loh ni bawk se, an ti a. Hetianga thurawn hi Mizoram PWD pawhin an ngaihthah thei mai bik si lo va. Pawl pahnihte ngaihdan inan loh avangin thil a sukuk mek niin a lang a, a pawi viau a ni.

INTACH hi pawl pawimawh tak, national level thlenga awm leh UNO hnuaia Economic and Social Council-a inrawnkhawmnaah pawh tel pha hial a ni. INTACH Mizoram Chapter pawh hian Mizorama thil hlu leh hnam rote humhalh kawngah hma tam tak a la tawh a. Aizawl DC office kâng ta pawh kha kum 2008-a heritage building-a puan tawh niin ASI Website-a serial no 9-ah a lang ve kalh mai. Mizoramah hian chutiang heritage leh monuments chu 53 zet a awm ve tawh. Sibuta Lung, Raj Bhawan, Lamsial puk, Zawlpala thlan leh a dangte an ni.

Chutih lai chuan Aizawl DC office kângral tawh kha a hmaa mi ang chiah (replica)-in lo sa leh ta pawh ni se, a hmaa heritage leh monu­ment dinhmun kha a luah zo ang em, tih hi zawhna awm thei a ni. Mizo­ram Ancient Monuments and Archeological Sites and Remains Act 2001 ah te hian hetianga kangral tawh tuaithar leha heritage dinhmun la luahtir zel dan te awm pawhin a lang lo va.

Engpawhnise Act 2001 dungzui hian Sawrkar hi thutawp siamtu tur chu ni maiin a lang a. INTACH te duh dan a pawmpui leh a ṭha a, a pawmpui loh pawhin a hma lak tur ang ang chu la vat se tih hi a duhawm hle a ni.

Hmanhmawh a ṭûlna: India ramah hian inawpna chhâwnga pawimawh lai ber chu district adminis­tration hi a ni. Hetianga district level-a inawpna ṭha tak hi Bengal Governor General Warren Hastings-an kum 1772-ah bul lo ṭan tawhin, kum 1890-ah Lushai hill thlenga an rawn put chhoh a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan District Collector tiin an office chu Collectorate an ti a. North East lamah hi chuan Deputy Commissioner/ District Magistrate tih an ni. Collector/ DC te hi hmasawnna hna leh dan kengkawhtu an nih avangin an pawimawh em em a, chuvangin an office pawh hi district-a rorelna in, zahawm leh langsâr ber a ni fo ṭhin.

Chutiang chu district adminis­tration awmdan tur a nih laiin tunah hian Aizawl Deputy Commissioner/DM leh a staff te khi chu office phuah­chawp takah an kal ve nâw nâw a. DC office pêng (branch) ṭhen­khat awmna te phei khi chuan thlipui leh ruahpui a cho lo hle mai a. SDO (Sadar) leh officer senior ṭhenkhatte office pawh a phuahchawp hle a ni. A hmaa lo ruahman ang kha chuan District Court building, hmarthlang lama mi khi DC office sawn nana vauchher deuh nia sawi a ni a. District Court hi High Court Complex lama insuan tura ngaih an ni nain an hman­hmawh lem lo nge ni, ti khian an inti tangkhang ta reng mai niin a lang.

Hna hmasa tur hriatthiam a ngai: Sawrkar hnaah hian ngaih pawi­mawh hmasak tur (priority setting) hriat hi a pawimawh khawp mai, hnathawh thiamna (managerial skill) pakhat a ni hrim mai. Chu chu roreltuten an ngaih pawimawh loh chuan anmahni intihlar theihna tur hna emaw, an hlawk thehna tur project emaw an ngai pawimawh hmasa ṭhin a. Chu chuan hmasawnna ke a tibai thei. Entir nan, airport khu sak belh lo mah ila mipui tumah kan phun hauh lo vang. Aizawl DC office erawh hi chu kum khat chhunga hna kan ṭan loh chuan kan phun nasa hle ang. Phûllem phah fo ai chuan kawngpui ṭha neih hmasak kan duh zawk a ni. MLA-ten mahni hlawh tisang leh hamṭhatna dang an inpêk vak vak ai chuan tui leh kâwlphetha khamkhawp min pe hmasa se kan duh zawk a nih hi.

Chutiang bawkin Aizawl DC office building pangngai neih thuai hi Sawrkar tan hna pawimawh hmasa a ni a. Hetiang thil pawimawha tun thlenga thutlûkna mumal awm lo hian Sawrkar chak tak kan neih leh neih loh a tilang hle a ni. Aizawl DC office sak thar dan turah hian midangin thurâwn lo pêk a ṭul lo vang a. Amaherawhchu, INTACH leh State Sawrkar thu inhmuh loh vanga he office pawimawh tak sak hi hlamchhiah a nih reng chuan thuneitu he pawl pahnihte hi mipuiin kan mawhchhiat ngei dawn a ni tih hi a chiang viau thung.

Mipui hi chuan Aizawl DC office hi Mizote chhuantlak khawpa sak ṭhat leh a nih hun hi kan thlir reng a ni e.

- P.C.Lawmkunga