Written by
- Zonunsanga

RAM LEH HNAM HUMHALH AIA UPA TE ZAH

Tûn hnaiah kan ram thil thleng hrang hrang han thlir hian - ‘chumi khami te chuan an sawisak rawn’ han tih te; ‘an ṭhianhoin an pa te rual daih an khawih rawn’ han tih ang chite hian kan khawtlâng nun hlimthla ṭhenkhat a tarlang thei em tih ngaihtuahnaah a awm a. Tleirawl rual ṭhenkhat khawsak dân han en hian ‘aia upa zah’ hi inzirtir thar kan ngai hle tih a lang chiang âwm e. 

Kan pi leh pute nun hlui aṭanga thlir pawhin mipa chu han rik hat châng a awm. Zawlbuka han inbuan nikhua pawhin val upaten ‘a tâwk tawh e’ an tih chuan thuawih takin an titawp tawh ṭhin kha a ni ngai a, tunlai khawvelah erawh a dân a dang ta deuh em âw a tih theih a, chhan a awm ngei ang. 

Khawchhak lam thlir ila:  Ram tam tak hian upa zawkte an zah êm êm. Japan ram hi tar leh upa zawkte tana hmun nuam tak nia sawi a ni. Upa te zahna nî atân chawlh (holiday) an neiin an sawi. In khatah chhungkuaa chengho an nih ṭhin avangin an upa te khi an damrei niin an ngai bawk. Korea ramah chuan aia upa te nena thil an ei emaw; an in emawin a naupang zawk a sir zawngin a ṭhu ṭhin a, aia upa zah entirna a ni. 

Zial an zuka kawng laka aia upate an tawh chuan an thukru emaw ṭhin a; hmeichhe meizial zu chu hmeichhe lepchiahah an ngai thung! Mit-a in en kalh hi in zah lohnaah an ngaih vangin mi mita en hi an ti vak lo. 

Korea ramah chuan aia upa zawkte bus-a ṭhutna ken hi an tihdan a ni. In chibai hian an kun ṭhin a; an hmaa mite an upat dân azirin an kun hniam hlei ṭhin. Aia upate aṭanga thilpek an dawnin an kut pahnihin an la a, an kun zauh zauh ṭhin bawk. Aia upa an awm laiin zelthel taka mut zawn zawn emaw, tarmit dum (sunglass) vuah emaw, ei tur ei hmasak emaw an ti ngai lo. 

Kum 60 an tlinin, ‘The hwan-gap’ tiin an piancham­phaphâk an lawmsak a.  Kum 70 an tlinin, ‘kohCui’ (old and rare) tiin an chhung leh khat­ten an lawmsak bawk ṭhin. 

Heng zawng zawng hi kan neihsa vek a ni em?: Japan te, Korea ram ten aia upa an zah dan te, tar chak lo zawkte an chawimawi thiam dan te hi a ngaihnawm hle. Khawvelah an hmingthanpui pawh a ni. Khawvelin heng hnamte a hriat dân hi Mizoten kan neihsa a ni em? Kan Mizo nun hlui han thlirkir hian aia upa zah ṭhin hnam kan ni a; ram vah nikhuaah vâl upate thu ngaichângin naupang zawkte an awm ṭhin. Chaw fâk hunah pawh upa zawkten an bar hma chuan naupang zawkin an bar khalh ngai lo. 

Aia upate hming pumin an ko ngai lo va, “ka u, ka pi/ka pu emaw pa/ nu” emaw tiin an ko ṭhin. Hming pum chu sawi loh, hminga inkoh mai mai te an hreh a; chumi khami pa/nu emaw an inti hram hram ṭhin. Aia upate ṭawng laiin naupang zawkin an lo ṭawng khalh zung zung ngai lo va, aia upate aia hmasak an duh ngai lo bawk. 

Infuih thar zel ila: Hnam nun inzirtirna ṭha hi kan in rochun zêl loh chuan hnam dang nun chhe zawk kan lak hun a thleng tho dawn. Chim ral tham lek hnam kan nihna hi kan insawiṭhaihna ni lovin ṭan kan lakna tur a ni zawk ang e. 
Keini ang naupang hriat theih ve chinah pawh tun hma kha chuan YMA te khan naupang leh tleirawlho a khât tawkin min ko khâwm a. Thu ṭha inhrilh hun te kha neih ṭhin a ni. Pathianni tlaia lêng mai mai turte kha hall-ah min ko khawm a; thawnthu ngaihnawm tak tak, entir nei 

ṭha tak takte kha min hrilh ṭhin a. Chung zinga ka la hriat reng chu naupang rinawm takin pawisa a chhar thu leh police te hnenah a pek thu kha a ni. Kha thu kha thinlungah a riak reng ṭhin a, a hnua naupang dang han fuih nân pawh he thawnthu hi a la rintlak fo!

Khaw ṭhenkhat leh veng ṭhenkhat chuan vawiin thlengin hetiang hun hi an la hmang ṭhin. Hmang erawh an tam tawh kher lo vang. A ṭhat lohna sawi tur a vâng. Intihhmuh chhunzawm zel chi a ni ang. Hnam nun dan ṭha inhrilh chhawn hi a lo sâwt hle. Thua inhrilh chhawn (oral tradition) te hi vawiin thleng hian a la pawimawh êm êm a ni. 

Hnam rilru put tlatna hi thisenah a bet tlat bik lo tih mi ṭhenkhatten an tilang tawh. Kan kawr hak ṭial leh ṭial lohvah a awm lo va, kan khim par leh par lohvah ni lovin kan thinlungah a awm zawk ang; chumi chu inzirtir zel tur a ni ang a, chi anga kan kûi ṭiah a, kan chawm zel loh chuan hnim hling nei dangin a eiral thei ang e. 

Kohhran pawhin tihtur kan nei: Mizoram Presbyterian Kohhran hmeichhia hian booklet te siamin, ‘aia upa zah’ inzirtirna an lo nei tawh. Kohhran dang te pawhin an ti tawh ngeiin a rinawm; heng hi a tawk zo lo ve. Mipui tam berte hnena thu nung pûang chhuaktu kohhran hian kan ram leh hnam tân theihtawp a lo chhuah tawh ṭhin ang hian aia upa zah inzirtirna kawngah huam zau zawkin ke pen zel thei sela a duhawm hle. 

Kan rama kohhran a ṭiak tirh aṭanga vawiin thleng hian kohhran huang chhungah aia upa leh rawngbawlna kawnga ke lo pen hmasate thu leh hlain ngaihchân a hlawh hi kan tihfuh lian tak te zinga mi a ni. Pastor leh rawngbawltu dang zingah aia upa leh senior zawkte zah a nâ ṭhin; hei hi kohhran tân a lo ṭha hle. Mipui nawlpui tân pawha inzirtir theih turin Sunday School zirlai lamah te, nilai zan leh beihrual bu lamah te hmu tam deuh deuh ila; chu chu kohhran bakah kan ram leh hnam tân pawh a hlawk dawn si a. 

Media lamah pawh: Vai film (bollywood) siamtute hian an film siamah hian an nu leh pate, aia upate an zah dân hi entawntlak takin an tilang tam a. Fakna (advertisement) kan tih ang chi-ah pawh aia upa zah hlimthla hian hmun thûk tak vawiin thlengin a la chang. Anni hian an hnam nun dan ṭha - aia upa zah an vawng thiam hle. Hei hi khawvelin India ram a hriat dân leh helai thlengin chu chu kan lo hmuh dân pawh a ni. 

Hetiang hi kan thiam ve ngei ngei ang. Mizo film siamtute pawh mi thiam tak tak an awm tawh. Media lama thawk zingah pawh thluak nei ṭha tak tak; hmathlir thui tak nei, ram leh hnam humhalhna kawngah pawh thawh hlawk tak tak an awm. Heng kan hnam nuna kan in rochun thil ṭha te hi media lamah pawh inthlahrung hauh lova tih lansarh thar chi pawh a ni ang. Ṭang zel ang u aw. 

Aia upa zah kan sawi mêk lai hian upa zawk hian naupang zawk a dawm thiam loh chuan heng kan hnam nuna zahawmna hi a tikhawbâw thei a, û zawkten û nih thiam kan zir loh chuan zahawmna hi phût chhuah chi a ni lova; a hlawha hlawh chhuah tûr a ni zawk. Suma lei chi a ni ngai lo va, nundan hmanga lei chi thil man to a ni zawk. 

Chu thil pahnih kal kawp tlat tur chu a kal rual loh chuan kan hnam nuna zê mawi tak - aia upa zah hi thawnthu hlui a chang thei a; a thar zel ṭhin tûktinin tih anga ‘pi pute ro thil hlu’ hi thar zel kan duh chuan kan kutah a innghat e.