CHHÛNGKAW HLEILENNA LAKAH IN FIHLÎM EM?

Chhûngkaw hlimna tichhetu ber chu "hleilenna" hi a ni ang. Kan haider rei ta!  Khawvêla sual a lo luh tirh phat aṭangin Kaina'n a nau Abela a that a! Vawiin thlengin min chenchilh zui ta zêl a nih hi! Lockdown lâi hian chhûngkaw tinin hleilen hi dodâl ṭheuh ila, a titu leh a tuartu lakah fihlîm ṭheuh ila; induat tawn thung ila a va nuam dâwn em!

1. Chhûngkaw Hleilenna chu:

I hmêlma ni lo, pâwn lam mi leh mi dang daih pawh ni lo; in ina chêng in chhûngkua ngei mai kâra inbeihna, inrîkrâpna kha "Chhûngkaw Hleilenna" kan tih hi a ni a. Mak i ti em ni? Chhûngkua - thisen leh dân phuarkhâwm, in khata engkim inṭawmte zîngah ngat a thleng ṭhin hi a mak ngawt tak asin!

2. Engtin Maw?

I hrethiam lo tak tak em ni?

(a) ṭawngkam hmangin in inkhawh a, in inrîkrâp a, in inhrâwk a, rilru na ngawih ngawihin in insiam a, rilru buai leh mangangin in insiam fo a ni lo'm ni? A tuartu i nih chuan i ṭap ru fo ang chu!

(b) Taksa ngêiin in innghaisa a, in inṭhâm a, in innam a, in invua a, in inti nâ fo a ni lo'm ni? Ṭhen-

khat an intihlum hial tawh asin! A tuartu ni loa, a titu zâwk i nih avângin nuam i ti em ni?

(c) Ngâwi teh, hurna hrîkthlâk nân mahni fa, mahni lâichîn fa, ahmei apa thliar loin, naupang hmangte pawh an awm fo! A râpthlâk tiraw?

3. Ka Awih Lo!

Awih la, awih suh la, i rin aiin chhûngkaw hleilenna hi a nasa ang! A âwm nêm zâwk, hmeichhe lam hian tharum ngah zâwk mipa kut tuar an tam viau! Sâpho zîngah pawh a nasa fû mai. Pasal kut tuar hmeichhia 100-ah 85 an tling hial a (Rennison, 2003). Hmeichhia zawng zawng zingah 4 zelah 1 hian an tuar angin an chhût hial! (Tjaden & Thoennes, 2000). Mizo Kristian chhûngkuate hi kan fihlîm ring suh, kan nasa zâwk hial mai thei. 

Mak deuh chu, a âwm nêm zâwka ngaih hmeichhia te zîngah hian, mahni pasal leh fate 'nawp' chîng an awm ve tho mai! Râwl ring, tharum ngah, upat zâwk, thawk chhuak zâwk, thiam sâng zâwk, hmêl leh pian chhuang, 'family background' chungnung zâwk ang chi te hi hmanraw ṭha tak an tling vek! Hêng chhuan tlâk loh, Pathian malsawmna ni si te hmang hian i chhûngte i lo hnawh tâwt viau lo maw? I fihlim meuh maw?

4. I Tuar Tlawk Tlawk Tiraw?

I nunnain i tuar dâwna i hriat avâng te, chhûngkaw inmualphona nia i hriat avâng te, inthiam dâwn loa i inhriat avâng te, i haider luih avâng te, in chhungkaw inkungkaihna awm sa humhim i duh avâng te hian i ngâwi mai mai a ni tiraw? 

Mi dang hnêna i sawi lahin "hleilenna" avânga tuar angin i insawi duh ngâi lo; inkâr fel lo, Depression, anxiety disorder, ruihhlo vâng leh thil dang vângah i puh daih ṭhin ti raw? A chhan leh vâng chu eng pawh ni se, "chhûngkaw hleilenna" hi kan thlah zalên tur a ni em ni? Zu rui tân kutthlâk a thiang bîk ang maw? A huai huai an inluling ang a; a dawih dawihin in tuar ang maw? In chhûngkua kha "Hremhmun" a chang mai dâwn asin!

5. Hêngte Hi Lo Chhâng Teh:

1) Hrâwk leh taksaa tihnat i tuar ṭhin em? Nge a tituah i ṭang?

2) Nupa inpâwlna emaw sex bawlhhlawh hmang turin beih i tâwk tawh em? Nge a beituah i ṭang?

3) In in chhûngah thlamuang lo takin, i kawppui emaw i chhûngte dang vêngthawng reng rengin i nung em? Nge a tituah i ṭang?

4) I tawng zauh chauh nge? A zual deuh deuh? Nangmah em ni a titu?

5) I nâmnûl thei mai nge? A tawrhhlelhawm? A vawm che nge a nam che? A bêng che nge a vua che? Nge nangmân i ti ṭhin?

6) I nunna atân a hlauhawm em? I thihpui mai lo ang maw? Nangmah kha a titu i ni zâwk em ni?

7) Rui chungin em ni i chungah a chêt? American Psychological Association (1996) chuan, "Rui ṭhinte hian rui lo hai lote aiin a lêtin hleilen an chîng zawk" an ti hial! Nangmah kha a titu i lo ni reng em?

8) Hleilenna hmanruaah eng nge a hman? Tawrh hreawm i ti em? Nge nangmah zâwkin i ti? In sawiho thei ṭhin em?

Pathian Thu chuan, "LALPA chu ka lama ṭang 

a ni; ka hlau lo vang: Mihringin eng nge mi tih theih ang?" (Sam 118:6) a ti a. Pathian lamah nge i 

ṭan, mihring lamah? Eng lam pawh chu ni la, a ṭha lo ve ve! Counselling pan la, i inchhîr ka ring lo.

Pathianin in chhûngkua covid-19 lakah vênghim che u se la; chhûngkaw hleilenna laka tifihlim che u rawh se.