Written by
Dr. JV. Nunchunga

CAG AUDIT REPORT LEH NLUP

Comptroller and Auditor General of India (CAG) chuan Audit report ‘Audit report for the year ended 31 March 2016’ a tichhuak a. He an report a an tarlan tam tak zinga NLUP chungchang hian sawi zui a hlawh hle. NLUP thil tum pawimawh zualte thlirin chung NLUP thil tum a hlawhtlin leh tlin loh CAG hian zir chiang a, a thil hmuhchhuah chu hetiang hi a ni. (1) ‘Tlangram lo neih tihtawp’ tih chu a hlawh tling lo, (2) ‘Buha intodelh’ tih pawh a hlawh tling lo, (3) ‘Mizoram hmun 80% ram ngawa chantir’ tih pawh a hlawh tling chuang lo, (4) ‘Mizoram ram zawng zawng hman dan tur duan fel’ tih pawh umzui a ni lo. Hetiang ho hi a mal malin han en zui ila.

1. Tlangram lo neih: Tlangram lo neih hi Mizote nunphunga bet tlat leh kan ṭhan hnan a nih tawh avangin loneih hi khap hlauh pawh ni se, Mizo zinga tihtawp ṭhak chu thil harsa tak tur a ni. CAG report hian NLUP dawng zinga 38.23% chu tlangram lo nei mi an ni tih a sawi a, heng mi zinga 13.54% chuan NLUP an dawn aṭangin lo neih an bansan tawh tih a sawi bawk.

Chutiang a nih chuan NLUP dawn laia lo nei mi chu chhungkaw 45,876 vel an ni tihna a ni a, chung zinga lo neih bansan ta chu chhungkaw 16,248 vel an ni tihna a ni. Chhungkaw 16,248 zet te’n lo neih an bansan phah a nih chu.

NLUP hian tlangram lo neih tihtawp hi han tum mahse, tun tut tutah chuan a tawp hmak thei rih lo a ni. NLUP hnuaia heng mau, serthlum, kuhva, oil palm leh hmunphiah chingtute hi chhungkaw 32,415 zet an ni a, heng zinga hmunphiah tih loh hi chu kum tlemte chhunga eitling chi an ni lo. Heng chingtute hian an thil chin ei tlin hmain lo an nei zui lo thei lo. An thlai chinte ei a tlin hunah chuan lo neih an bansan ve turah ngai ila. Heng chhungkaw 32,415 zinga a zatve pawh hian lo neih hi bansan leh phei se chuan tuna lo neih bansan hmaktu chhungkaw 16,246 nen chuan chhungkaw 32,455 vel zet an ni ang. Engpawh ni se, NLUP hian kum 6 chhunga lo neih tihtawp hmak tur tih zawngin a sawi lo a. Chuvangin, NLUP a hlawhchham han tihna atan chuan a la hma deuh niin a lang. Kum 10/ 15 te a ral meuh chuan NLUP avang hian lo neih hi chu chhhungkaw tam tak chuan an bansan ve ngei ang chu.

2. Buh leh thlaia intodelh: NLUP awm ṭan laia leilet aṭanga buh thar chu 26,250MT a nih laiin NLUP awm hnu (audit kum 2016) hian leilet buh thar chu 37,634MT a ni daih a, a punna chu 43.37% a ni.

Mizoram mamawh zawng zawng thar chhuah hi duhthusam a nihrualin, kan leilet aṭang te hian kan mamawh zawng zawng hi kan thar chhuah tak tak thei ang em tih erawh zawhna lian tak a ni. Ram tin mai hian mahni mamawh ei tur thar chhuah chu kan duh vek a, mahse, India state zingah hian mahni mamawh ei tur - buh, aṭa, adt thar chhuak ṭhak ṭhak chu state tam tak an awm lo. A tharate hian an thar chhuak tam em a, India hi min chawm a ni ber mai.

3. Ramngaw siam: Ramngaw hi kum tam tak chhunga siam theih chauh a ni a, NLUP hmanga kum 6 chhung leka siam theih a ni lo. CAG report hian ram ngaw siamna atan hmalakna a awm lo tiin a ziak a, a hranpa a thing phun belh vak ngai loin mau leh thlai dang NLUP hnuaiah phun ṭheuh a ni tho mai.

Kum 2010-11 a lo neih zau zawng 28,562 hectare chu kum 2014-15-ah chuan 20,064 hectare-ah a tlahniam a, chu chu 29.95% (8498 hectare) a ni. 8,364 hectare-a zauah mau, 12,992 hectare-ah kuhva, 6,564 hectare-ah oil palm, 6,376 hectare a zauah serthlum, 8,364 hectare a zauah hmunphiah chin bawk a ni. Heng thlai chinna hmun ringawt pawh hi 56,466 hectares zet a ni. Heng thlai chin te hi an lo puitlin hunah chuan kan ram hi a hring dup mai dawn a ni.

Lo neih bansantute ram bawh ṭhin hi kum 10 velah chuan a lo ngaw ve leh dur tawh ang a, kan ramngaw chu a lo zau ve zel ang chu. Chuvang chuan, a hranga hraia thingkung phun belh chauh hi ram ngaw siam dan a ni lo a, ramngaw siamna tur sum dah kher hi sum renchemna rilru nen chuan a ṭul ber lo pawh a ni thei.

4. Ram chhinchhiah fel: Mizoram puma ram awmdan, ram chi hrang hrang - vantlang ram, mimal ram, ramngaw, NLUP hnuaia ram neih, mihring chenna, Industry dinna leh a dangte chhinchhiah vek a tum a. Mahse, CAG hian hmalakna duhthusam a hmu lo. Village tinten an ram chhunga an chhinchiah a ngai a, chumi aṭang chuan state pum plan a neih theih dawn chauh a ni. Village level committee lamten an hna an zo lo deuh a ang.

A thuhrimin NLUP hnuaia hmalakna hlawhtlin leh hlawhtlin loh hi teh a hun chiah lo deuh bawk niin alang. A chhan chu NLUP hnuaia thlai thar tur leh puitling tur ṭhenkhat hi a la puitlin loh hlawm avangin.

India sawrkar pawhin 5 year plan a siam ṭhin a, ṭum 12 siam tawhin chu chuan kum 60 chhung teh meuh a awh. Plan 2-na, 3-na, 4-na, 9-na, 10-na leh 11-na chuanNLUP angchiahhian growth target/ tum zat a phak lo. Plan 3-na leh 4-na phei chuan a tum ram chanve pawh a thleng phak lo. Hetiang hi nimahse, India hi economic growth-ah a hlawhchham lailet der tihna a ni chuang lo. Economic growth target zat hi phak lo mahse, India hi khawvela economic ṭhang duang ber pawlah leh economic lian ber pawlah min siam tho. Chuvangin, NLUP hian target zat hi tlin lo mahse, ‘a hlawhchham a ni’ tihna hun atan chuan a la hma deuh a, kum 10, 15 dang te han vei leh se, chutih hunah chuan engkim a lo chiang tawh ang a, chutah chuan zalen takin ngaihdan a sawi theih chauh dawn niin a lang.

Engpawhni se, NLUP avanga rah mai ṭep tawh serthlum kung sing tel, kuva kung sing tel, oil palm kung sing tel, mau kung nuai tel, hmuhphiah kung vaibelchhe tel Mizorama a han awm belh hian nasa takin Mizoram economy a chawi kang ngei ang. NLUP dawng zawng zawng hian an vaiin hlawhtlin pui vek lo mahse, chhungkaw sing tel din chhuahna tur erawh kawng a awm a ni.

Plan siam dawnin tlin tur zat tuk a ngai a, tum zat pawh nei loa kal chi pawh a ni hek lo. NLUP hian a tum zat a thleng pha lo tih pawh a dik ang, mahse, kha tum zat (target) ringawt kha tehna fung tur chu ni lo teh se. Hetiang zat hmasawnna a han awm hi chu a lawmawm viau a, kum a vei rei hnuah phei chuan kan hmu zel pawhin a beisei awm. Kan lawm duh leh duh loh chu mimal thu ni se.

- Dr. JV. Nunchunga