Covid-19 hi Zofate tan malsawmnaah a chang thei ang em?

Thu ziak thiam ka ni lo va, kum eng emaw zat liam ta aṭanga ka lo vei ruk ve vang vang ṭhin hi auchhuahpui ve a ṭul tlatin ka hre ve si a. Mi thiam tak takte'n thu an ziak kur ngiai nguai tawh a, chu bakah Talkshow-ah pawh thu ngaihnawm tak tak kan ngaithla fo tawh, Mizo mipuite'n kan hlawkpui tur thil tam tak kan mi thiamte'n min chhawpchuahsak tawh bawk. Amaherawhchu, ka thil vei ve kan hnam tan Agriculture lam Green Revolution kan neihna tur kumhlun chu ka lo chhiar/ngaithla lo palh a nih loh chuan ka la hmu tam lo va. Chuvang chuan ka thiam loh leh ka mawl ang angin inthlahrung tak chungin kan thai lang ve hram a ni e.

Kan thu tawp lam atana pawimawh tur points tlem han tarlang hmasa ila :-

1. Mizote hian kan sakhuana avang pawh a ni thei, kan mi ngaihsante chu Israel, Sap (UK), chu bakah Japan-te an ni. Japan-ho han thlir bing lawk ila. Khawvel mi thiam leh scientist-ten an tarlan danin, ‘Khawvela hnam khat dam rei rual ber chu Japan an ni,’ an ti a. A chhan chu inthlahchhawnna ni lovin thlai leh thei lam an ei tam vang a ni an ti.

2. Mizote hian buh (Rice) kan ei loh chuan kim lova inhriat tlatna kan la nei lian hle. Hetih lai hian sapho leh Israel hnamte khuan Rice an ei meuh lo, chhang, thei leh thlai lamte an ei tam a, sap nula leh Israel nulate pum lam ṭhat loh vanga hmai duk, biang duk hmuh tur an vang hle. An pumrua a ṭhain keini Rice eiho ai hian an tituai a nalh zawk mah si.

3. Mizote hi Zoram tlangramah hian kan awm a, khawchhak lam aṭangin kan lo chhuk a, he lai tlangrama kan awm hi kan dawih vang emaw, eng vang pawh ni se, Khuanu’n kan tana a lo dah a ni. Lungawi lo thei pawh kan ni chuang lo va, tin, hei bak khawvelah ram dang kan nei chuang lo. Chuvang chuan lungawi taka Pathian min pek ramah kan pawm tlan hi kan tih tur ṭheuh a ni. Khai le, engtin nge ni ta ang? Pathianin lei leh van (khawvel) a siam a, a chhunga awmte chu fel takin a ruahman vek a. A ruahman felzia tlem tarlang ila: Kan thing (Ramngaw) te hian an chaw ṭha chu carbon dioxide (mihringte tana ṭha lo boruak chhia) a ni. Chutih laiin mihringte mamawh ngawih ngawih, a lova kan awm theih loh pakhat chu oxygen a ni a, chu chu thing (Ramngaw) ten an duh loh an paihchhuah ṭhin chu a ni tlat mai.

Ruahmanna fel leh fai tak neiin Pathian hian khawvel (lei leh a chhunga chengte) hi a siam a ni. Chutih lai chuan Pathian fing leh engkim fel taka duangtu chuan kan Zotlang ram nuamah hian tlang tam tak leh ruahtui tam tak min pe lawi si. Hei vang tak hian Siamtu hian tihian Zoram chu min auin ka hria. “Zofate u, ram zimteah ram zau tak ka pe che u a, ruahtui in mamawh tur tam tak ka pe che u a, eng ngati nge ka ruahmanpui ang che u-in in kal loh? Ka ruahmanna awmsa mila in kal hunah chauh in intodelh ang. Tin, ka ruahman anga in kal thiam hunah chuan in intodelh ang a, chubakah khawvel pumpuiah mi hriat in hlawh ang a, ka Chanchin Ṭha pawh nasa takin in hril darh thei ang. Harh rawh u, harhna tur dar ka rawn vua e,” a ti ni hian ka hria. Tin, ram zim têah ram zau tak ka pe che u a tih hi kan ram chu tlang ram a ni a, Pathian hian min han ben perhsak ta se, Burma leh Bangladesh-ah a inpharh duai mai ang.

A tir lama kan sawi tawh ang khan a ruahmanna fel leh fai vek aṭanga chhutin Mizote hi Pathianin buh ring turin min lo dah ni se, tun aia zawl tam zawk hi min pe tur a ni tlat a ni. A chhan chu buh thar nan zawl leilet, leiṭha awm khawmna a ngai tlat a. Tin, kan tlangram awih pang, ruahtui tam tak awmna hi kan vaha kan hal chuan a chunglang leiṭha kha ruahin a tleng zel dawn tih chu kan biak Pathian hian keini aiin a hrechiang lutuk. Zoramin zawl kan neihte, a theih ang anga leilet atana kan siam chu kan mawh a ni. Amaherawhchu, Zorama min dahtu leh min petu hian hmun 10-a thena hmun khat pawh tling mang lo zawl min pek miau avang hian kan ram mila kan pum tihpuarna tur kan zawn hi Siamtu duhdan a va ang ta ve.

Ngaihtuah chhunzawm thiam nan hetiang hian han zeldin ta ila. Khawvela kan mi ngaihsante zinga mi Israel ram leh Mizoram a intiat vel chiah a. Pathian hian Israel-ho khu Zoramah rawn dahin Mizote hi suan thla ta se la, engtin nge hma an lak ang? Israel pa chuan, “E a va lawmawm em! Ruahtui a tam si a, thlai, thei chitin deuhthaw a ṭha duh si a, zawl awm chhun hi chu Buh/Wheat-a atta siam tur thar nan kan zuah ang a, a bak zawngah hi chuan mihring tana chaw tha, thei leh thlai chi hrang hrang i ching ang aw an ti ang a, chutiang zawng chuan hma an la sung sung mai lawng maw?

Hmanah kan ti thei tawh mai ang a, ka la hriatreng chu - Brig. T. Sailo khan a CM lai khan buhfai a lo harsat deuh laiin, “Atta te pawh hi pum tihpuar nan a ṭha ve tho asin maw, ei tum ve ila,” a ti zauh a, keini lah chuan lungawi lo chungin Pu Ṭhenan Atta min ei luihtir a tum kan lo ti hmanhmawh a nih kha. Engtin nge ni ta ang? Rawtna mawl ang reng tak pawh a ni mai thei, tihian rawtna han siam chhin ila, a aia ṭha zawk pawh kan mi thiamte'n an la ngaihtuah chhuak thei tho vang.

Kan rama zawl kan neih chhun chhunte buh thar nana hmalak zawm ṭhulh chuang lovin kan pum tipuar tur hian Rice (Buh)-ah innghat hlâwm tawp lovin thei leh thlaite hi hman tum ila, chutiang ti tur chuan mipuiah tun aṭangin inzirtir ila, nu leh pate'n naupangah ṭan ila, ram hruaitu lu ber aṭangin tlangaupui ila. Hetih lai hian Kohhran leh NGO lam pawh a bul tumtu ang hrimin hma latu-ah ṭang se la. Tin, hetianga kan in-set up dawn chuan kan mi thiam leh scientist-ten an hmazawnah ṭan la bawk se la a va duhawm em! Zirna lamah pawh bul ṭan dan ngaihtuah a ṭul hle ang.

Tin, hetiang ang taka hma la tur hian rawtna atthlak tak a ni em ka hre lo va, amaherawhchu kan ram politic kal tawh leh kal mek hi ngun taka thlir chungin bul ṭantuah chuan kan kohhran hruaitu inzawmkhawmin hma lain NGO-te phûngbâwmah sawm se la, a kaih­hnawih Dept. leh politician te tel ve bawk se la, a kaihruaitu chuan sawrkar-in hma a la dawn a nih pawhin Politic-a inchirhtheh nan hman phal lo se la. Chairman or President chuan, “Pathianin Zoram, tlangram mawi tak, boruak ṭha si, nuam bawk siah hian min dah a, a mi duan dan leh tum dan milin kan ram kal kan siam dawn, mi tin i harh ang u,” han ti lauh lauh mai se ka va ti em!

He vision hi tihlawhtling tur chuan hun a duh rei ang a, tih tur a tam dawn bawk si. Ṭanrual a ngai bawk si, nimahsela kan dinkhawchhuahna tur a nih miau si avangin “COVID-19 HARHNA DAR” a rik rual hian, hetiang hawi zawnga hma la thei chuan hma la teh u khai!

Thir chu a lin laiin deng rawh tih a nih kha. Kohhrante kan inkhawm theih veleh Pastor leh Upa-ten Pulpit tlang aṭangin kan pum tihpuar nan buh ringawt hi a ṭha ber lo, thei leh thlai ei tamin Japan-ho pawh khawvela hnam dam rei ber an ni. Siamtu duan dan leh ruahman angin thei leh thlai ei tama intipuar turin Kohhran member tinte'n rilru i siam ang u han ti se la. Rorel lai sawrkar leh opposition-te pawhin insawiselna tur zawng hram hram lovin, “A ṭul hle tak asin,” tiin an thusawina apiangah lo tlangau bawk se la. Zirna lamah zirtirtute'n thiam takin sikul naupangah ṭan bawk se la, ṭhang hnih khat a liam hnuah chuan kan hlawhtling mai lo vang maw?

Hetianga kan lo hlawhtlin theih hlauh chuan, tun dinhmuna kan ṭhalaite mut nachang hre lo thawh nachang hre lo, thahrui ngah zawk site hian Pathian ruahman dan nena inmilin - Ni eng hnathawh nan, Zan mut hahchawlh nan an lo hmang ve thei tawh ang a, chutih hnuah zet chuan kan ram hmasawnna chu a zuanin a zuang ngei ang.