Ka pu diary (Kristian hmasate tawrhna chu!)

Ka pu ka tih hi ka pa pu a ni a, Upa Zikkawia a ni. Lêng leh Sailulak Kohhran dintu a ni a, kristian hmasa a ni. Kristian a nih avanga an tawrhna hi ngaihnawm tak tak a awm a, chu chu a fapa Upa Vanlalhruaia Lêng (Ka pa pa Upa Engmawia nau) hian a diary chu a lo la kawl ṭha vek mai a, he a kut ziak nalh tak hi phek 109 zeta chhah a ni a. Kristianna lama bul an ṭan dan te, kristian an nih vanga harsatna an tawh dante leh Kohhran an din dante ngaihnawm takin a ziak a. A diary aṭangin ṭhangthar hriat tura pawimawh chin la chhuakin kan ziak dawn a ni.

Kan pu Zikkawia hi kum 1889 a piang a ni. Kum 1905-ah  Rotlang Zabiaka khua ah an pem a, chutah chuan Sikul an rawn dah a, a kum leh 1906-ah sikul a lut ṭan a, an hotu chu Hniarduna a ni. Kristian a nih hma chuan Chai leh Tlang lam a uar thu te, lehkha ziak thiam hmasa pawl a nih avangin tlanglam hlabute a siam ṭhin tih a ziak a, hetih lai hian "Sakhuana lama puithiamna lam zir mi ka ni bawk a," a ti a, "Kum 1909 pawl tlakah Khawhri-ah an pem leh a, kum 1911 ah mautâm kum pawl tlakah Lêngtlang Sailulak khuaah kan pem chho leh a," tiin a ziak. 

Kum 1913 January ni 1-ah kristian-ah a inpe a, amah leh puitling 4 bakah naupang 10 nen an inpe a, "Tihduhdahna Lal leh Upate halna a nasat em avangin Kapruma chuan min bansan leh ta a," a ti. Mi dang 3 - Lengtawna, Chawngbula leh Ropianga nena naupangte chu an enkawl a, thu inchhang bu hlui pakhat an nei a, bel takin an zirtir tih a ziak a, "Lehkhabu chu zawr em emin kan khâl a," tihte a ziak nghe nghe. 

Hetianga ringtu an nih a, Pathian thute an zir hian dodalna an tawk ṭan a, "Tin, kohhran chu an lo pung ta a, 24 lai kan ni a, Lal leh Upa in, Kristian te chu an haw ta a. Tu inah mah inkhawm an phal ta lova. Sumkungi pa hi mi thu hnial nei lo a ni a, kan han dil a, "Naktuk Chawlhni zingah i Inah kan inkawm ang e, Sumkungi te, Hmarzingi te pawh an awi ve sia," ka han ti a; ani chu a ngawi reng a, a tawpah, "In inkhawm emaw chu ni ang," a ti a, lawm takin inkhawm turin ka mu ta a," tiin. Khua a lo var a,  in neitute chuan Lal an lo hlau leh si a, inkhawm phal leh lo nih leh si chu an hreh ve tawh nen an buai hle a nih hmel, "A In chhung zawng zawng tuiin a lo leih huh vek a, a inkhawm leh theih ta si lova. Leikapuia kan inkhawm dawn leh miten min nuih a, ṭhenkhat an zak sia, kan inah inkhawm mai ang u ka tih leh ka Pa"n, "Lalin min chawitir ang, ka phal lo," a lo ti si a, chumi ni chuan inkhawm kan nei thei lova," tiin.

"Dai páwn fianrialah kan kal bo vek a, Pathian hnenah kan thlen a. Tin, ka rilruah Biak in te tak tê hi sak dil ila, Lal hian a phal dawn lawm maw ni tih hi a lo lang a. Tin, kan Lal putar Zakapa hnenah chuan ka leng ta a. Tin, kan Lalpa hnenah chuan, "Ka pu, Ina inkhawm in phal si lova, Biak in te tak têin kan sa ang a, tah chuan kan inkhawm ṭhin dawn nia," ka han ti a. A ngawi vang vang a, 'E! Zika, sa tak rawh u. Sumkungi pa kawmchar Daitamah sawn sa ang che u,' a ti a. Tin, lawm takin ka haw ta a. Kum 1913 May thla aṭangin puitling 4 leh naupang 20 nen Biak in kan sa ṭan ta a," tiin.

Hetia Biak in an sa hi an phur hle thu te, a dung hlam 3 avang hlam 2 leh ban rela an sak thu a ziak a. Hetianga Biak in an sak lai hian an lalpa chuan a lo phal tak tak loh thu leh a lo tihder thu te, "Han sa se la, palah leh leipui thlamah ka laksak ang a, a remchang dawn e," a ti a lo ni a, "Di chum kan phuar a, Di kan pawt leh mek a, kan lalpa chuan pan banah te, pal zaah te, leipui thlamahte min han hmasak ta zel a. Kan mission hotute hnenah sawi nachang kan hre si lova. Min ṭhiahsak zela kan sa leh zel a. A tawpah chuan kan pate'n, "Hnathawh a ṭul, in puitlin chuang lovang, lal inti nihlawh mai mai a ni," an ti a, ka sa thei ta lo. Heng lai hian a hotu ber deuh ka nih avangin keima chungah hlir mawh an nghat a, ka pa pawh zu in ngam mang loin an mawhchhiat a, ka pa hnenah, "I fapa i tihban theih loh chuan pem daih rawh u. In lo pem hma pawhin tu ma'n min tibuai ngai lo, khua in tibuaiin mi chhungkua in tibuai zo. I fapa vang vek a ni," tiin a ziak a. Hetianga kristian an nih avanga an lalpa berin a pa ngei pawh a tih takah chuan Kristianna avangin chhungkua pawh an buai phah ta hle mai a. Chhungkaw ro pawh na takin an rel ta tih a ziak.

Kristianna avang chuan a pa ngei pawhin a vau ta a, heti hian a ziak a, "I ban si lova, pem i duh si loh chuan ka nun engmah a sawt lo, zu ka in leh "i fa hi hau rawh" min ti a, min vel lek lek reng a. Menna pawh ka hre lo, lo ngai reng rawh, in feh hlain eng nge ka lo tih dawn in hria ang, 'Ka pa chu a lo inawkhlum ta reng mai' intih ni a la thleng ang. Ka dam hi engmah a sawt love," a ti a.

Chu lai chu ka mang a ang ber mai, vawi 3 laite hi angin min vauva. Tin, a vawi thumnaah chuan bân ka han tum rilruk leh, Lal Isua hi a lo kal mai dawnin ka ring a, nupui pawh neih hma ka inring si lova, a suangtuah ringawt pawh ka ngam si lova," tiin. 

Hetianga a pain a vau avang te, amah ngei pawh rilru buai taka a awm thu leh kristianna pawh bansan maite a rilruk avang chuan a thin a ur ve ta tih sawiin, "Ka pa, awh hlum vauah chuan min vau tawh suh. Kan bang chuang awm si lova, ka rilru i tihrehawm. Fapate nun huaa awkhlum ta chu, ka phum hlek lovang che. Dai pawnah ka paih mai ang che, chawm che ka hreh si lo, i tuar turin thil sual ka tih ka hre si lo," ka ti a, chuta chin chu min vau ngam ta lo," tiin a ziak nghe nghe a ni. Isua rinna avanga an chhungkua buaina hi a rapthlak hle.

Biak in an sak theih loh avang te, inkhawm phal a nih loh avangte hian naupang ṭhenkhat, Kristiana inpete chu an bang leh ta a. Khaw daia in pakhat, mi pemsan chu a ruak a, chutah chuan an lalpa Zakapa hnenah chuan inkhawm an dil leh ta a. Lal chuan a lo remti ve ta a. An han inkhawm a, ring thar an lo awm zel avang chuan lal leh upaho chuan an helh leh ta hle mai a, an ṭhiahsak leh ta nge nge a. A u pasal (Upa Zikkawia u) Dochheuva, khawchhiar inah chuan an inkhawm leh ta a, chu chu an lal Zakapa thinin a tuar ta lo, zan tam pawh an inkhawm hma chuan khawlaiah hming chhalin, "Keimah Zakapa, vai a niha hâi lo lo khawpa kha, ka ti ang ka tih tawh reng reng ka hlen loh ka la hre lo. Inkhawm suh ka tih pawha in han inkhawm luih chu in thaw a va veng dawn lo em," a ti a. An inkhawmna inah chuan a zuang lut ta a, puitling pali chauh an lo inkhawm lai a lo ni a, "Thlasik vawh lai tak, December 1913 a ni a, a lo lut chuan Tui um lian ber a thlang a, lu-ah chuan a han leih ta bawrh bawrh mai a, ka ṭhiante 3 Lengtawna, Chawngbula, Ropianga an ni a, an han leih ve leh a. Naupangho chu kawmcharah an tlan a, a leih zui a, Khawchhiarna lehkhabute a leih huh tel vek a, a chhuak leh a, bang chhakah min ngai ru a. Kan insingsa fel a, thuinchhang zawhna pahnih emaw hi kan inzawt leh hman chauh a, lalpa chu a lo lut ṭha leh a, "Ka thu in awi lo maw? Ka khua leh tuia ka thu awi lo leh mi hlau lo chu nagmahni chauh hi an ni. In thaw a va veng dawn lo em, lo awm reng rawh u," a ti a. A lo zuang lut leh a. A vuakin min vaw tawhin ka ring a. Mahse, tuium bawk a rawn chuh leh a, ka lu-ah a rawn leih leh hmasa ber a, ka ṭhiante 3 luah a leih leh a, an chhuak a, a haw ta a. Keini pawh kan bang ta a, Zawlbukah inhem ro turin kan haw ta a," tiin. 

Han sawi kai zauh ta ila. Sailulak lal Zakapa hi, Mizorama Kristianna a lo luh a, mi tam tak leh lal tam takin an dodal anga dodaltu a ni ve tihna mai a ni. Amah hi Kristianna thu ni lo, lal a nih anga Mizo hmeichhiate a chhan vanga sapho laka huaisen taka che, ṭhangtharte pawhin kan entawn zui zel tur khawpa hnam tana mi huaisen leh hlu a ni a, kei pawhin heti lamah hian ka ngaihsan tak a ni. A chanchin hi ziah tham a ni a, Ka pu Zikkawia diary a thu chuangte pawh a ṭul danin kan la chhunzawm zel turah ngai teh ang. A tira kan sawi Leng kohhran an va din dante pawh ngaihnawm tak tak a la awm a. Heng thu hlui kan ziah chhan hi, vawiina Mizo kristiante hian Isua ringtu hmasate tawrhna kan hriat thar nan a ṭulin ka hria a, tlem azawng ka'n tarlang phawt a nih hi.