Tone Mark - Rev. Lalthanzauva Article Tuihnihna
Vanglaini Issue No. 174, July 28, 2022-a "Ngaihdân" huanga Rev. Lalthanzauva ziak, "Renaissance" kha ka lo chhiar a. Tunlaia ka rilrua lian tak, Mizo ṭawnga thlûkna chungchang a rawn ziak kha lawmawm ka ti khawp mai. Sap ṭawnga "phonetic" an tih, "tonal" tia sawi bawk nia ka lo hriat hi kan ṭawng kalhmang a ni a, chuvangin a rik dân a zira a rik dân tùr dah tel zel hi ṭha ka tihna a rei tawh.
Hming, mihring hming leh thil/ khua hmingahte hian thlûkna dah hi a pawimawh zual a. Thlûkna dah loh avangin TV leh radio-a announcer-te hian an lam sual ṭhin a, a lo ngaithlatute lah hian a puangtute hi kan dem nghâl zel bawk si a. Mahse he thilah hian buaithlak deuh pakhat chu computer keyboard pângngai (standard keyboard) ah heng thlûkna dah zùng zùng tùr hian key pakhat hmeh mai tùr a awm lo hi a ni. Character map a en chhuah a, number pad leh alt key hmanga dah ngái vek an ni hi a buaithlâkna lâi tak a ni a, thlûkna awmna tura dah vek tùr chuan taimâk a ngaiin hmanhmawh lova tih a ngai a. Thlûkna dah dân awlsam zâwk hriate kan awm chuan min rawn hrilh ve u la ka lawm ngawt ang.
Ṭhalai computer thiam tak tak kan neih tawh avangin tunah hi chuan Mizo fonts engemawzat kan nei ta a. Ka hre sual a nih loh chuan Pu Vanneihtluanga, LV Arts neitupa hi Mizo font siam hmasa ber a ni a, a font siam hi "VNT Times" a ti a. "Ṭ" leh "ṭ" atan hian keystroke hman tur a siam a, chu chu solfa bar/ backslash hi a ni a, a ṭha phian mai. Ama'rawhchu heng Mizovin kan hman tura mi thiamin an siamte hi computer hmuchhuaktute leh computer programming lam khawihtute hian an siam ve loh avangin social media hrang hrang, Facebook, WhatsApp, Instagram, Twitter leh a dangahte a hman theih lova, keyboard a lang ang ang kha hêng social media platform-a kan chhùt hian a rawn lang a, hawrawp pawh ni lo hi a awm tel ta ṭhin a ni.
Tuna ka font hman mék hi Synod Times New a ni a, he font nei ve lo computer leh smartphone-ah chuan "Ṭ" leh "ṭ" hi solfa bar leh backslash angin a lang dawn a ni. "Ṭ" chungchang hi thlûkna chungchang a ni lo nain computer-a Mizoṭawnga thil ziah a min tibuaitu a nih avangin ka han tarlang ve a ni.
Thlûkna kan tih hian a ri kuái chho leh a ri kuái thla te pawh hi kei chuan ka huam tir mai a, ṭhenkhat chuan huang khatah an dah kher lovang. Hei hi chu ngaihpawimawh em em turah pawh ka ngai lem lo. Ka ngaihpawimawh zawk chu kan lam dik theihna tura thlùkna dah dân hi character map aṭang lo hian awlsam zâwk a dah dân a awm thei ang em tih hi a ni a. China-te, Japan-te, Russia-te leh Arab, Hindi hawrawp thlengin keyboard hran hi siam a ni tawh a. Keini ṭawng, thlûkna ngah tak mai hi company ho hian kan hman tur bik keyboard hi min siam sak ve thei ang em tih hi ka ngaihtuah rauh rauh ṭhin. Mahse keini Mizo tlemtê hman tur ringawt atan chuan an siam duh kherin ka ring lova, computer khawvelah khawih danglam tur a tam dawn ém avàngin an buaipui peihin a rinawm lo. Alt leh numeric pad hmanga tih theih a ni pawh hi a vanneihthlak rual rualin by-heart a hriat tur a tam lutuk a, look-up table siam loh chuan a buaithlak duh hle.
Thlûkna dah hi buaithlak hle mah se, kan chin ṭhán a ngaiin ka hria a. Tuna kan hman uar em em, Bible-ah pawh hman hlawh ber thlûk seina "^" hian a huam zau lo hle a, ri sánga tawp te, ri hniama tawpte hriat theihna tur chhinchhiahna Bible-ah pawh hian a awm lo a ni.
Rev. Lalthanzauva hian, "Tone marks hman thuài thûai kan châk ve tawh a ni e," a ti a. Heta tone mark a dah dan pawh hi "thuai" pahnihah hian a inang lo a. "Thuai" hnuhnung zawk a "u" chunga "^" a dah hi lam thiam a har ang reng. "a" a tone mark a dah hi ri hniam leh ri sangin dah ta se chhiar a nuam zawkin ka ring a, hetiang hian - "thuài thuái" emaw, "thuài thuài."
Mizo ṭawng danglamna pakhat chu kan thlûk sei leh tawi dan hian thil a hril hle a. Thlûkna tel lova, "Sawtah" kan tih chuan hla vak lo, tawite sawina a ni a. Thlûkna tela, "Sáwtah" kan tih chuan a hnai lem lo tih a hriat theih a. Kan thlûkna a sei deuh a, "Sáááwwwtah" kan tih phei chuan a hla hle tih a chiang mai a. Mahse ṭawngkaa kan thlûk sei ang ang hian ziakah hian hawrawp hi kan dah double ngai lem lova, chuvangin ziakah hi chuan thil hla sawina hi a hlat dan chiah hriat a har ta a ni.
Hawrawp dah double te pawh hi ching ta mai i la, thlûkna tlùknate pawh a nei thei a, a ṭha phian lo maw ka ti ṭhin. Entirnan, mi ang lo kan tih mai te hi "Mi â" tia thlùkna dah kher lovin, "Mi aa" ti ta i la, kei chuan a pawina ka hre hauh lo.A chunga ka sawi tak, "Sawtah" chungchang pawh hawrawp kan dah double emaw, kan dah triple emaw chuan a hlat dan sawina kha a chiang em em mai a ni.
Mizoṭawng chungchangah hian sawi tur a tam hle a. Thumal inzawm tur leh inzawm lo tur chungchang pawh hi khel tham fé a awm a. Kaa kan sawi leh ziak kan chhiarte pawh hi a inang lo thei hle. Hmanni khan article pakhatah hming chungchanga "hyphen" (thài phei) awm leh awm lovin kan lam rik dan a tihdanglam theih dan ka chhiar a. Hyphen pawh hi Mizo ṭawngah hian a lo pawimawh khawp mai. Entirnan ka hming hi lo hmang ta ila - David tih ka ni a, Sap ṭawngah chuan masculine gender (mipa hming) a ni tih a hriat nghal mai a. Mizo ṭawngah erawh chuan a tâwpa "a" emaw, "i" emaw a awm loh avângin he hming putu hi mipa nge a nih hmeichhia tih a hriat mai lohah. Hemi avang hian kan Bible letlingtute kha David tih tawpah hian "a" belhin "Davida" an ti a. "David" tih hming hre ngai lo tan chuan an han chhiar khan "Da-vid-a" ni lovin "Da-vi-da" tia chhiar kha a awl ta ém ém a ni.
Kan Bible letlingtute khân "David" tih zawhah chiah hian hyphen lo dah ta se la chuan chhiar sual a har zawk ngeiin a rinawm - "David-a" tiin. Hman deuh tawh khan nu upa lam deuh tawh hian, "Eng vangin nge Sap hming i put kher kher?" tiin min zawt tawh a. Kei chuan, "Ka pi, Sap hming a ni ngawt hlei nem, Bible a mi hming a nia lawm," ka ti a. Chu nu chuan, "I hming ang hi Bible-ah a awm reng reng lo," a ti ta mai a. Kei chuan mak ka ti zawk mah mah a ni. Mahse ka han ngaihtuah chiang a, "Da-vi-da" tia miin a lo ṭhanhnan tawh chuan "David" tih chu Bible-a hming awmah pawm a har viau awm e. Hemi avang hian ṭawng dang, mihring hming emaw, thil hming emawa "suffix" dah a ngaih reng rengin kei chuan hyphen hi ka telh zel ta a ni.
Kan ṭawng chungchangah hian sawi tur a tam mai a, hetah hian duh tâwk phawt mai ang.
- David M. Thangliana