Written by
- T.Sangkunga
MAHNIA CHINA SIPAI 300 THATTU
COVID-19 hripui chu an ram aṭanga a ṭaidarh avangin China chu khawvelin a kawh rawn ta a. An mipuite rilru her danglam (divert) nan India chu ramriah a rawn ep ta thut mai. Kum 1959 - 1969 chhung pawh khan an sorkar nikhua loh avangin China ram chuan ṭul lo tawpah ṭampui mitthi a tawk a ni. Ṭam (famine) avanga khawvel puma mihring thih tam ṭum ber an tuar a. Mihring maktaduai 15 - 40 lai an thih avanga China mipuite lungawi lo rilru sawhsawn (divert) nan China Communist Sorkar chuan Taiwan run a tum ta phut mai a. A rin aia nasain USA chuan Taiwan thlavang a hauh avangin China chuan Taiwan ram depa a ralthuam leh sipai chhek khawmsa chu a pawt let leh ta hnu hnu a.
China chuan British-in India a awp lai aṭang tawha ramri chungchanga a mit timimtu - NEFA (tuna Arunachal Pradesh) leh Aksai Chin, Ladakh lama India beihna remchang a zawng leh ta a. Hetihlai hian Pu Nehru leh Russia hotupa Nikita Krushchev kha an inkawmngeih em avangin India chu USSR in a puih mai a hlau bawk si a. Fing vervek takin Mao Zedong, China hotupa chuan Krushchev chu a va hmu ta a. Democracy ram pahnih USA leh India chu va hekin Communist ram ang zawngin Krushchev chu India pui lo turin a va hmin thei ta a.
Chutihlaia India Prime Minister Pandit Jawaharlal Nehru chuan tu ram mahin India chu an do a ring lova. India inring lo lai chu 21.11.1962-ah a bei ta thut mai a. Ralthuam hlui pui pui nena lo hmachhawntu India sipaite chu China People's Liberation Army hmaah chuan an tawlh ta duai duai mai a. India sipaite tan tihngaihna awmlo hle mahse sipai dante rualin 4th Battalion, Garhwal Rifles pawh chu Arunachal Pradesh ramri lamah chuan China bei tura thawn an ni a. An zingah hian Rifleman Jaswan Singh Rawat, ni 14.9.1961-a training (rawngrut) zo chauh pawh a tel ve a. India sipai hotute chuan China sipaite chu an hneh dawn chuang lo tih hriain an hote chu tawlhkir (retreat) turin thu an pe ta a.
Mahse Garhwal sipai huaisen pathum - Rifleman Jaswant Singh, Lance Naik Triloki Singh Negi leh Rifleman Gopal Gosain te chu hnungtawlh ve duh lovin an bunker aṭangin an chhuak ru a. China sipai Medium Machine Gun nena bunker-a lo tawmte luhchhuak turin an thawkchhuak ta a ni. Chung sipai huaisen pathumte chuan yard 15 vela hla aṭangin Chinese bunker chu hand granade in an va vawm fuh ta hlauh mai a. An silai chhuanvawr leh a mute an va man sak a. An kir leh lam chu vanduaithlak takin China sipaite chuan Negi leh Gosain te chu an rawn kap hlum ta a. Jaswant Singh chauh chu hliampui tuarin camp-ah chuan a kir leh ta a ni.
Jaswant Singh chuan amah chauhin China sipaite chu a bei zui zel a. An camp-ah chuan hmun thumah ṭanhmun a khuar a. Chung hmun a kal kual chuan PLA te chu a kap ṭhin a. Hetih chhung zawng hian Arunachal nula unau pahnih Sela leh Nura te chuan Jaswant hi puiin a silai mu kah ruah apiangah a mu an lo thun zar zar a. PLA ho chuan sipai tam tak beiah inngaiin ṭum khat phei chu an tawlh kir hial a. Jaswant Singh hian amah chauhin darkar 72 tehmeuh China sipaite hi a lo chelh ding a. Chinese Sipai 300 zet a kaphlum bawk a ni. Hei chen hi lo dang lo se chuan China sipaite hian Arunachal Pradesh hi an la zo vek ang, an ti.
Vanduaithlak takin sipai chaw supplier in chaw a rawn pe leh tur chu China sipaite chuan an lo man ta hlauh mai a. An sawisak hrep hnuah India sipai rual nilo, sipai pakhat chauhin a bei a ni tih a hrilh ta a. China sipai rualte chuan one man Army-in ni thum zet mai a dang tih an hriat chuan an thin a rim ta em em a. An rawn hnaih chilh a an that ta a; Jaswant Singh hian a silai mu a lo kap ral ve chiah a ni. He inbeihnaah hian amah chauhin Jaswant Singh hian China sipai 300 lai a that a. 1962 Sino-Indian Conflict-a China sipai thi tam ber ṭum a ni.
India sipai hotute chuan Jaswant Singh chu an thupek awihloin a hnungtawlh ve lo tih an hriat chuan an thin a rim em em a, an court martial ta nghe nghe a ni.
China sipaite chuan diriam takin Jaswant Singh-a lu chu an tan a, an hawn ta a. Mahse mahni chauha an sipai 300 lai mai kaphlum thei leh ni 3 teh meuh an sipai rual a dan theih avang chuan an ngaisang ta em em a. Dar sen (copper)-in a lim (bust) an siam a. Indo reh veleh a lu leh a lim chu India sipai hotute hnenah an pe kir a. A huaisenzia chu India sipai hotute an hrilh bawk a.
India sipai hotute pawh chuan court martial order chu an cancel nghalin Jaswant Singh chu Mahavir Chakra an pe a. Sipai ṭanglai la dam ang chiaha ngaiin a hlawh chu thlatin a chhungte an thawn ziah a. Annual leave pawh an grant ziah a ni. Promotion pawh a hun (due) apiangin an pe zel a. Superannuation hun a lo thlen chuan an pension tir ve ta a. Ziak pakhatah phei chuan Major General thleng a kaisang tih an ziak. Mahse hei hi midangin an ziak tel lo. A ni lo berah a thih hnuin vawi ruk chu promotion a hmu a ni.
Jaswant Singh-a ral dona camp-ah hian sipai ho chuan Jaswant Garh an siam a. Officer la dam ang chiahin an cheibawl a. Tun thlengin sipai panga amah enkawltu (orderly) atan an la duty reng a. Chungte chuan a room chu nitin an tifai a. A thawmhnaw neihte an dahṭha a. Nitin a pheikhawk an nawt tle ziah a. Zing dar 4:30-ah bed tea, 9:00-ah breakfast, zan dar 7:00-ah zanriah an la pe ziah ṭhin. Tuk khat chu a bedsheet a lo chuar nuai a, a Army uniform te chu chhuatah a lo tla darh nuai a. Chu thil an hmuh chuan Jaswant Singh-a thlarau chuan he hmun aṭang hian ramri a la venghim reng a, chu post-ah chuan a la duty reng tihna a ni tiin an ngaisang em em a. Ramria India sipaite chawk phurtu leh huaisenna petu ber a la ni reng a ni.
Jaswant Singh-a'n a silai mu a kah ruah hnu khan amah puitu nula pahnihte chu tlanchhe turin a nawr lui thei hram a. Nura chu ram ngawah a tlan lut a. China sipaite chuan an um zel a. An kuta inpek ai chuan tiin khamah a zuang thla a, a thi ta a ni. Chulai kawngpuia hmun pakhat chu amah hriatreng nan Nura Nang an vuah ta a. Sela-i erawh chu kawngpuiah a tlan zel a. China sipaite chuan an umphak a. An sawisa hrep a, an that a, a lu an tan ta a ni, an ti. Chuvangin hemi hmun hi Sela hriat reng nan Sela Pass an vuah a ni.
Sela Pass aṭanga darkar khat vel kalah chuan Jaswant Singh Rawat hriatrengna memorial-cum-mandir mawi takin an sa a. Jaswant Singh Rawat-a chanchin dar pheka ziah chu an tar a. Chu hmun enkawltu (caretaker) chuan a tlawhtu apiangte hnenah chuan phur takin, Jaswant Singh-an bunker pathum a tlankuala, China sipai a beih dan leh Arunachal nula unau pahnihin an puih dan chu a lo hrilh ṭhin.
Tawang, Arunachal-ah hian India sipaite chuan War Memorial ropui tak an siam a. Chutah chuan "Sino-Indian War-ah khan India sipai 2420 an thi a ni" tih an ziak. He War Memorial hi Lt.General HRS Kalkat in November, 1999-ah a hawng (inaugurate) a ni.