Written by
Dr. Laldinpuia Gen. Secretary
Geological Society of Mizoram, PUC

Kan chhiat tawh hian min beng harh ang em?

June thla kan han kai chho chu kan ramin chhiat kan t^wk mawlh mawlh mai a. Hmun hrang hranga leimin han thlithlai leh thlalak han en pawhin, awih a har - mumang mai han ni se aw! Kan pi leh puten minpui kum tia an lo sawi ṭhin ai pawhin kan tawrhna hi a n>p awm lo ve. Chh<ngte ch^n leh hliam tuarte, mahni ch>nna in leh lo ch^n te, rauh san leh thlaph^nga awm zawng zawngte t^n Pathian thlamuanna kan d$lpui a ni.

Kumin leh kumdang pawha chhiat kan tawh ṭhin dante thlir tel chungin, chhungkua, khawtl^ng leh ram hruaitute mawhphurhna han tarlang leh ila. Hriat kim leh ziah vek s>n ni lo mahse, a ṭhen a z^r tal pawh kan lo tihhlawhtlina kan ziaawm theih takin.

Chh<ngkua leh mimal t^n

• Tuiluankawr hi i ngaipawimawh ang u. Leimin kan tawh tam ber leh hmun hlauhawm siamtu tam ber hi tuiluankawr kan ngaihthah v^ng a ni. Tuidawt (pipe) lian leh sei hman mai a awlsam zawkna hmun pawh a awm thei. Tuiluankawr kan siam av^nga pawisa kan lo s>ng ta deuh a nih pawhin, hemi av^nga kan himna hi a hlu z^wk tho. In leh lo ch^n hnu, a hlauhawm hnuah hi chuan inchhir a sawt tawh ṭhin si lo.

• Ruahtui leh kan tui hmante hi relhru lova a luan liam zung zung theih n^n, kan in leh lo sak d^nah kan fimkhur t<r a ni. Mahni in b^wr t^n chauha hmalak a t^wk lo fo, kawmchhak kawmthlang zawng zawng n>n kan ṭan tl^n a ngai.

• Kan ram lung hi a chang t^wk lo, lei a thawl>ng tl^ngpui bawk, in rit leh lian sak hi pumpelh a him z>l. Hmun awih lutuk leh kham p^nga inham t^ng hr^m hr^m hi hlau ve tawh ila.

• Mahni in ngeia ch>n kan duh ṭheuh; in leh lo din hmain a hmun hma hre chiang ila. Lei v<ng paihna leh leimin tawhna hn< chu kalsan z>l tur. Leimin av^nga chhiat kan tawhna tam ber hi hetiang ang hmun hi a ni.

• In sak d^n dik leh ṭha a pawimawh, engineer-te ruahmana sak a him. Lei khawih lovin in a sak theih loh, chuv^ngin leilung zirmi (geologist) r^wn a finthlak! Hetiang ang at^na ins>n a lo ṭul a nih pawhin inhuam mai tur. Engkim a pawi tawh hn<a r^wn leh hnuhnawh hi a tlai tawh ṭhin, pawisa pawh a hek z^wk a nih hi!

• Sorkar thuawih mai a ṭha fo. Kan himna at^na d^n siam tam takte hi z^wm thei ila. Thuawih lova han palzut mai hi a tlo lo.

• Ṭul thut at^na hman tur bank savings neih a him. Neih zawng zawng s>nga in leh lo din kan nih tl^ngpui av^ngin, chhiatna a lo thlen ch^ngin min nghawng na bik. ‘Kan mamawh’ emaw ‘kan duh’ emaw te hi kan thliar thiam a pawimawh.

Khawtl^ng hruaitute t^n

• Leimin, lei leh bawlhhlawh paihna hmunte hi chhinchhiah thei ila

• Heng ang hmunah te hian, mimal leh sorkar anga kutthl^k tum a nihin, hmun him lo a nih ṭhin av^ngin lo dodalin thur^wn lo pe ṭhin ila. A hnuah, khawtl^ng tibuaitu a ni ṭhin si a.

• Leilung chhiatna leh kangmei-ah thu­neitu lam hriattir vat tur - Politician aiin Official lam biak pawh hmasak ni se la!

• Chhiatna a lo thlenin, mipui bengvar leh tlawmngai lutuk v>n an ngaih ch^ng a awm. Felfai leh rang z^wka ch>t lak a nih theih n^n, DM&R aṭanga zirtirna kan dawnte hi a taka hmang thei tura lo inruahman l^wk a ṭha ber.

• Bungraw sengho leh inthiar chhuah nikhuain, bungraw l^kchhuah te, a neitu leh dahkh^wmna hmunte fel taka lo chhinchiahtu insiam a ṭha. Chhiatna av^nga ch^n leh hlohte lo chhinchhiaha ngaih­ventu bik lo awm pawh a ṭangkai ang.

• Leimin, kangmei, etc. kan tawh ang te, a thlen ni leh a nghawngte felfai taka record a ṭangkai thei ang.

• Leimin, etc. chhiatna tireh tura hma­lakna kawngahte hian lo vil leh enzui, a ṭul anga lo ṭanpui kawngah taihmak ni thei se.

• Veng/ khaw tam tak hi chuan a ch^ng ch^nga kan hman ṭhin hall aiin, tuiluankawr ṭha kan mamawh z^wk!

• Tui tla zawn nikhuain, thawk chhuakte dinhmun azirin an tih theih awm t^wk lo ruahman a ṭha. Zawn chin tur b$k inkawhhmuha inhrilh chianga intirh chhuah chauh ni thei se.

Ram hruaitute t^n

• Mipui himna d^n ṭha tak tak siam kawnga hmalak z>l a ṭha; kan neihsa te hi a hlawhtlin ngei theih n^na theihtawp chhuaha ṭanlak ni se. D^n hmaah mitinte kan intluktl^ng a ni tih hi mipuiten hmu se la.

• Leimin av^nga chhiatnate hi chipchiar taka zir hmasak a ṭul ṭhin. A reh theih n^n leh a n>p theih n^na hmalaknate hi sum tam tak s>nna a nih ṭhin avangin, hmanhmawh taka thil lian tham ruahmanna siam loh ni thei se. Thil ṭhenkhatah chuan, mahni duhsak z^wngte hna p>k aiin, a tuar ngeitu khawtlang/ chhungkua in a thawh a, enpui ni thei se chu hna a ṭhat theih a rinawm.

• Sorkar department hrang hrangte hi ṭang tl^nga hna an thawhho theih n^n rorel thiam a pawimawh. Leilung chhiatna angah chuan - DM&R kaihhruaina hnuaiah PWD, DGM, P&E, PHE, etc. te hi an ṭan tl^na an thawhho a ṭul zual.

• Chhiat kan tawh ch^ngin min tlawha min thlamuan hi kan duh ṭhin, kan thusawite min ngaithlaa ruahmanna min siampui a, chak taka hma min lakpui turin.

Fur kan tuar ṭan chauh a, kum dang pawha kan hriat tam loh tuilian avangin harsatna kan t^wk bawk. Hun dangah pawh kan tuar leh thei a ni tih hriain, hmangchang hriain kan fimkhur thiam tawh ngei ang. Ruahtui hi dahkh^wlin lo hmang ṭangkai thei ila chu duhthusam a ni a. Mahni dinhmun, chhungkaw dinhmun leh ch>nna dinhmun thlir chungin, kan himna at^n ke penin hma lo la hmasa z>l ila. Kan tih theih b^kah Sorkarin hma min laksak thei ngei ang.

Kan ch>nna leh khawsakna hmunin a zir tawh lo a nih pawhin, chiai lovin, phili mai lovin, min pui thei turte- a thiam leh hre z^wkte pawh i r^wn hreh lo’ang u.

- Dr. Laldinpuia Gen. Secretary, Geological Society of Mizoram, PUC