Written by
BM-i Pa

Thingtlanga awm tur doctor Kan duh tak tak lo

Tun laia khaw tam tak lungawi lohna hi han ngaithla ila, kawng ṭha lo chungchang a nih loh chuan foctor in daih lohna leh zirtirtu in daih lohna chungchang a nih a rinawm. A bik takin doctor sawn chhuah/ in daih lohna vanga buaina chu tun hnai maiah pawh a thleng tih kan hre vek awm e. Doctor te hi an hlu a, doctor mamawh lo chhungkua hi kan awm kher awm lo ve. Keimahni chu kan lo hrisel a ni thei e, kan chhungkaw zinga mi tu emaw kha a lo bawrhsawm viau thei thung a ni.

Mizoramah hian ka hriat sual loh chuan Primary Health Centre (PHC) hi 57 awmin Community Health Centre (CHC) hi 9 awm niin ka hria a. Heng bakah hian Urban Health Centre, Sub Divisional Hospital, District Hospital te leh Referral Hospital an awm leh a. Thingtlangah chuan Primary Health Centre hi kan damdawiin ve ber a ni mai a, a hming aṭang pawh hian natna khirhkhan tak tak enkawlna tur hmun a ni lo tih a chiang reng mai. Kan khaw PHC a damlo admit an tam viau emaw inentir tur an tam viau ṭhin chuan kha PHC biala hriselna lama thawktute kha an thawk ṭha lutuk lo emaw ṭha taka thawk turin an in daih lo hle tihna a ni thei ang. PHC a damlo enkawl theih loh ang kha Community Health Centre (CHC) ah refer tur an ni. Tun dinhmunah kan CHC te hi PHC aṭanga damlo refer-na tlak an ni em tih te hi chhut ngun a ngai khawp mai.

Ka hriat sual loh chuan CHC-ah hian specialist pathum vel an awm a ngai a, kan CHC-ah te hian specialist awmna pakhatmah a awm lo ni awm tak a ni. PHC ang thovin doctor pakhat chauh te an awm chang a awm ṭhin zawk a ni. Kan District Hospital ṭhenkhatah chuan mipui nawlpuiin kan mamawh specialist hrang hrangte awm kimna an awm rualin awm kim lohna pawh an awm nual mai. Kan CHC-ah te hian a nihna tur ang takin staff leh hmanrua dah ni se, District Hospital a damlo tam tak hi an tlem phah ngei ang. Tin, District Hospital tinah te hian hmanraw ṭha leh staff mamawh ang te in dah ni thei se, Civil Hospital, Aizawla damlo tam lutuk te hi a zia deuh ngei ang. Hriselnaa hmasawn kan duh tak tak chuan khawl changkang tak tak neih a ṭul lai hian a bul lam Primary Health Care lama hma kan sawn te pawh hi a ngai a ni. Thil reng reng chu a bul lam a fuh tawh loh chuan a ler lamah chuan a siam ṭhat theih tak tak ngai lo. Staff te pawh sem rual an ngai khawp mai, hmun ṭhenkhatah an buk luih a, ṭhenkhatah an tlem leh viau si a.

IPHS norms angin population tam dan a zirin PHC te hi kan nei em. Kan PHC ṭhenkhatin mi 5000 chuang dawn an cover laiin ṭhenkhat thung chuan mi 3000 awrh te a ni thung. Sub Centre pakhatin a bial tur ang lekah te PHC kan nei a, chutih rualin Mizoram hi tlangram chhengchhe tak a nih avangin norms ang diak diak chuan a kal theih loh ang. PHC-ah doctor pakhat bak kan in dah hlei thei bawk si lo. PHC a doctor pakhat chauh awm te hi buaithlakna tam tak a awm, 24x7 duty ang an ni a, damlo en bakah programme hrang hrang khawih tel a lo ngai bawk si. An bial fanna tur motor fit ṭha kan in pe vek thei bawk si lo. Kan medical officer-ten ambulance hmanga bial an fang ṭhin te hi chu ngaihtuahna a ti thui ṭhin khawp mai. PHC te pawh hi sawi khawm deuh a, doctor pahnih pathumten ṭhut chilh se hmanraw ṭha zawkin thuam ni thei se hma kan sawn ngei ang.

Entirnan PHC pathumah X ray khawl thar dah vek ai chuan, PHC pakhata X ray khawl pakhat dah kha in sensona a tlem zawk ngei ang. Tin, hna pawh semzai a awlsam zawkin a rinawm. Mizote ṭhanmawh bawk pakhat chu in tlem te te awmna khua kan tam lutuk hi niin a lang, thil engkim kan duh ve leh bawk ṭhin si a, in zahnih khat awmna khua va pawh nan kawng nuai 1000 chuang man te kan sial a. He tiang ai chuan kawng sialna man tur kha khang in tinah khan sem se, khaw lian zawkah pem khawm se, nakin ngaihtuahin hmasawn nan chuan a ṭha zawk mai thei a ni.

Kan Health Department hian transfer & posting chungchangah hian in kaihhruaina mumal tak a nei lo nge maw ni, tun hnaia thil thlengah pawh doctor pakhat transfer order chu sut leh a ni mai a. Thingtlang kilkhawr lutuka awm te hi sawrkar in hmun nuam zawkah lo transfer ta se, an khaw mipuiten an nawr a, order cancel a nih leh zel dawn chuan thingtlang kilkhawra awmte chu an bet tlawk tlawk mai dawn ni awm a ni. Ṭhenkhat an chet ngun viau laiin ṭhenkhat chu kum 10 chuang thingtlang hmun kilkhawrah an awm tlawk tlawk ta mai ṭhin a, nuam an va tih viau vang chu a nih a rinawm chiah lo. Ka hmelhriat ngei ngei pawh kum 10 chuang thingtlangah a post ngaiah a awm tawh. Thil ti thei leh hmelhriat nei lem lo chu hne hnawk khawpin an post ngaiah an awm zel dawn emaw ni tih awl tak a ni.

Doctor pakhatin fiamthu ti tak deuh a sawi ka hriat reng chu kan hotuten kan hnuaia thawkte tiphur thiam turin min hrilh fo a, ti phur tura min tihte hi min ti phur ve leh mang si lo a a tia, thil ni thei tak niin a lang. Kum 10 vel thingtlang kilkhawra awm tawhte tan chuan khawpui lama awm te pawh a chakawm mai ni lovin phu an in tih ve hliah hliah ka ring.

Thingtlanga awm tur doctor kan in hmu zo lo tih hi chu tih mai mai a ni. Sawrkara a ngheta an luhna tur a nih dawn phawt chuan kan doctor te hian thingtlanga awm an hreh lo re re. Eng hna thawk pawh, Aizawla Rs 500 hlawh theih reng laia thingtlanga Rs 100 hlawh turin tunge kal duh ang. Khawpuia hlawh ṭha zawk hlawh theih reng laia thingtlanga hlawh tlemte hlawh tura an chhuak duh lo hi kan doctor-te an demawm lo ve. A bik takin PHC/ CHC angah phei chuan damlo an en bakah hian administration an khawih tel a ngai a, hotupa/ nu ber contract a thawk a nih tlat chuan harsatna a awm lo thei lo. Thingtlanga awm doctor-te hi duhsak an ni em tih te pawh hi chhut ngun a ngai khawp mai.

Tun hnai maiah nurse a ngheta an lak dan te hi han en ila, interview zinga mi ṭhenkhat chu kum tam tak thawk tawh, kum over mai tur te an ni a, sawrkarin an fit/ thiam avanga hnathawka a chhawr duh leh a chhawr mekte an ni, amaherawhchu a ngheta thawk tura an lak zingah chuan an tling thei lo leh tlat. A ngheta thawk tura fit lo an tih chuan eng vangin nge a nghet lo pawn an thawh tir reng tih hi sawrkar pawh hian ngaihtuah nawn se. Hetiang chiah hi doctor-ah pawh hian a niin a lang, a ngheta lak zingah hian contract a thingtlanga awm mekte hi an lo tling lo leh fo ṭhin. GDMO post hnawh khat tura specialist degree nei duhsak an ni ṭhin hi thil fuh ber a ni em, thingtlanga lo awm hram hramte duhsak an nih tak tak loh ṭhin vangin contract a thingtlanga thawk tur an tlem tulh tulh mai ṭhin a ni. Hotu lamten Medicine Specialist/ naupang specialist etc te hi PHC/ CHC ah pawh an awm tur a ni an ti a nih chuan thu hran ni se. Nurse te pawh an lakin GNM chin dil thei an nih chuan B.Sc (Nursing) emaw M.Sc (Nursing) te duhsak bik an ni lem lo.

Kan system-ah hian fuh lo/ fel lo tam tak a awm a, chu mi siam ṭha tur chuan huaisen taka kal a ngai ang, a nih loh chuan nakin zela buaina mai mai tur a ni e. Kan buaipui em em nausen kum khat hnuai lam thi ti tlem tur hian Sub Centre leh PHC te kan tih changtlun a pawimawh a, natna tam tak hi chu in ven theih a nih avangin a bulṭhuta thawktute hi sawrkar pawn a ngaih pawimawh a ngai tawh a ni.

Tin kan ngaihsan em em Sap te, Korean te hian an doctor te hnenah “in hna hi chu missionary hna a ni e” tiin hlawh tam zawk pawh um lova hlawh tlem zawk nena ṭhahnemngai taka thawk turin an phut ve rilru deuh ṭhin ang em, an nurse te pawh a thlawn vekin an mamawh huna koh theih turin an beisei ṭhin ang em le?

- BM-i Pa