Written by
- Veronica K Zatluangi
HRIPUI LEN HMASAK KUM 1918-1919
Hripui len hmasak kum 1918-19 lai kha indopui pakhatna hunlai a nih bawk av angin, sawi tel loh theih loh a ni awm e. Tin, He indopui avang khan khawvel pumpuiah he hripui hlauhawm tak hi a darh ta a. Mizoramah pawh mi an thi nasa em em a ni. Indopui avang khan ‘mi nuai 170 velin an thih phah a, hripui leng avanga thi erawh a let tam tak mi nuai 5000 (500 million)-in an kai a, thihpui zat erawh tunlai angin record leh sawi tawh angin Indopui lai a nih avangin an puan chian hlawm loh vangin mi nuai 170 aṭanga nuai 500 (17 to 50 million) velin an thihpui nia hriat a ni a, a sawi uarte phei chuan nuai sangkhat lai thi niin an sawi bawk a. Khawvel mihring hmun thuma ṭhen a hmun hnih an thi hial niin an sawi bawk. Mizoramah pawh thi kan tam ve em em a, khaw rauhsan ṭhak ṭhak pawh a awm nia sawi a ni.
He hripui rapthlak tak hi Spanish Flu tia hriat a ni a. He hripui len lai hi khawvel indopui pakhatna vanglai kha a ni a. Europe khawmualpui aṭanga irh chhuakin, khawvel pumpuiah indona rapthlak a thleng a. A chhan bulpui ber chu Austria-Hungary ṭangkawp chuan Serbia ram an awp a, chutah Bosnia leh Hersegovina chu lak belh tumin sipai nasa takin an chhêk rup rup mai a. Chu chu Serbia ram mite chuan ngai thei lovin an rawlrala che pawl 'Black Hand' an tih maite leh an ram mipui ṭangrual chuan Austria-ah tir lutin an Lalpa Archduke Franz Ferdinand of Austria-Hungary chu kap hlum turin an tir a, mahse hemi ṭum hian an hlawhchham a. A hnu deuhah Serbian Ram Hmangaihtu pawl (Serbian Nationalist) hoin an pawl din 'Gavilo Princip' an tih; mi rorum tak takte chu tir lehin Austria-Hungary lalpa chu a nupui nen an kap hlum ta a ni.
Tichuan, Germany chuan Austria-Hungary chu ṭanin Serbia chu nuai chimih vek a tum ta a, hei hi Russia-in duh lovin Serbia a chhan ta a. Tichuan indona chuan a kang kai zel a, Serbia lamah America, France, Britain, Belgium, Japan, China-te'n an thlawp ta zel a. Germany, Austria-Hungary-te chu an do rawn ta a. Chutih lai chuan Britain chuan ram ni tla seng lovah rorelin India, Burma leh China ram ṭhenkhat Hongkong leh Macau-te thlengin a awp a, chuvang chuan Mizo zingah pawh he indopuinaa kal, Mizo tlangval France ram kal pawh ṭhahnem tak an awm ve nghe nghe a nih kha. Hetianga he Indopui nasa tak karah hian hripui pawh a leng nasa em em mai bawk a. He indopuiah hian Spain ram erawh chuan, ṭan lam nei lovin indo an duh ve lovin an tual dawih thung a ni.
He indopuina kara hrileng awm hmasa ber nia an hriat chu America Sipai bahrik-ah Fort Riley an tih; Kansas biala Haskell County-a sipai tam takin training an neihna hmunah an kai ṭan a, hei hi tun hnua mi thiamte'n an zirchian hnuah H1 N1 a ni ngei tih an nemnghet ta a. Chutia China-in Britain ṭan lam a han thlawp ve takah chuan America sipaite leh British sipaite chu Indo zirtirin China ramah an han kal a, tichuan China sipai tam tham tak chu Kansas County-a training turin an la thla bawk a. Heta aṭanga training chhuakho, natna hri la kai lo nia an hriatte chu khawvel hmun hrang hrangah an kal darh ta a. Spain leh France ramri bula America sipai inbunte zingah chuan he natna hi a lo ṭaidarh a, Spain ram leh Europe khawmualpuiah a darh nasa ta em em a. Spain ram chu sawi tawh angin tual dawih sawrkar an nih avangin hmelma nei ve lo ta chuan an hripui vei leh thite chungchang chu chanchinbu mite'n akip akawia an chhuah ṭhin avangin leh an ram lalpa King Alfonso XIII-a meuhin he hripui hi a han kai takah chuan chuan Spanish Flu tia koh a lo ni ta a ni. Amaherawhchu, Spain ram ai chuan America, Britain, Russia Balkan area leh France-te chuan an thihpui nasa zawk daih a ni, an ti.
Tin, he hripui natna hi tawp lovin khawvel mi thiamte'n an la chhui zui zel a, eng natna chiah nge kha hripui hlauhawm lutuk kha? Khawi aṭanga lo inṭan nge? Khawvel tawrhna khati khawpa rawn thlentu kha tiin an chhui reng a. British doctor thiam Virologist hmingthang Dr. John Oxford-a hmuhchhuah dan chuan he Spanish Flu (hripui hi) America leh Britain leh France ṭangrualte'n China sipai training an pek zawhah China Labourer 98000 Europe sipaite puitu tur an rawn hawn a. French ram Estaples hmuna ṭangrual sipai hmunpuiah hengho hi training an pe a, tin, he mite bakah hian 1917-ah khan USA sipaite pui turin Chinese laboureer 68000 zet Kansas bial, Haskill County hmuna sipai hmunpui Fort Riley an tihah chuan an awm bawk a. Heng China labour-ho hian he H1 N1 hi an rawn kai darh a ni tiin a hmuchhuah thu a ziak a.
Kha hripui kha H1 N1 a ni tih an hriat chhuah dan tak chu Alaska hmeichhe pakhat hripui vei, a taksa vura an vawn ṭhat (permafrost) aṭangin a thluak leh taksa khawl pawimawhah he natna khaw vawtin a lo vawn nun aṭang chuan USA sipai damdawi-in Research leh, Arm Forces Institute of Pathology te leh New York khawpui Mount Sinai School of Medicine-te ṭangkawp chuan kum 2005 khan an zirho leh a, tichuan 1918 Spanish Flu kha Dr. John Oxford a lo hmuhchhuah tawh chu an rawn nemnghet leh ta, kum 2005 October ni 5-ah khan he thu hi khawvel hriata puan chhuah a lo ni ta a ni.
Chutihrual chuan, Chinese Medical Association chuan kum 2016 khan thuchhuah siamin Spanish Flu, China aṭanga chhuak tih hi finfiahna a awm lo va. Europe aṭanga sap sipaihovin an put darh, Asian hovin kan lo kai ve chauh a ni tiin thu an chhuah bawk a. Chubakah Political Scientist pakhat Sir Andew Price Smith ve thung chuan Austrian archives aṭanga zirin he hripui hi Austria aṭanga chhuak, kum 1917 aṭang lo puang ṭan a ni a ti ve bawk.
Hripui hmasa hi a hlauhawm dan chu rapthlak tak a ni a. Tunlai khawvel angin khawvel ram pumpuiah damdawi lam thiamnate a la sang lutuk lo bawk nen. Ziaktu ṭhenkhatte'n an ziah dan phei chuan he natna hri kai mi pakhatin a hrik nuai nga (half a million) zet an pai a, chungte chu boruakah an leng sup sup mai a ni, an ti.
A lanchhuah dan tlangpui chu, khawsik sang em em leh chau ngawih ngawihin an awm a, tichuan chuapah hnai a tling nghal a, thawk a harsa a, nasa takin an taksa a rawn dum chhuak a, an thih tawh hnu phei chuan, mi hang nge mi ngo tih pawh hriat theih loh khawpin an dum ṭhin a ni, an ti. He natna hian kum naupang lam ṭhalai deuhte leh nu naupai laite a suat nasa em em a. Kum 65 chin chung lam chu an thi vak lo an ti bawk. Tichuan, he hripui hian khawvel pumpui a fan chhuak a, Alaska kilkhawr district pakhatah chauh he hri hian a thleng lo an ti a. New York khawpuiah phei chuan mitthi phum tur an tam lutuk a, kuang lovin a huhovin an phum ṭhin an ti. Khawvel mi cheng nuaih 200 aṭanga 500-in an thih phah an ti bawk.
He natna hian mi lian leh mi tê a thliar lova, Indopui pakhatna chu an inrem thei ta a. Indopui pakhatna pawh chuan 1919 January thla tirah inrem tumin ram 32 an kalkhawm a, he inremnaa a sulsutu ram lian pathum - the big three, USA, Britain, leh France-te chu a hnarkaitu an ni a. Big three-ah hian Russia tel an phal ve lo a, hetih lai hian Russia ramah chuan tualchhung buaina nasa tak, Communist hruaitu Vladimir Lenin chuan a chawk chhuak a, rorelna a kutah dahin thisen chhuak lova rorelna (Bloodless Coup) la angah a insawi nain khawvel hruaitu zinga tualthat hnem ber a tling hial ang an ti ve bawk. Russia lal chhungkua 'The Romanov' an tihte chu an chhungkuain an awmna chin pawh khawvelin an hre ta lo va. Chuvang chuan, British chuan an ramah leh khawvel dangah he Communist leh Lenin-a pawlte hian hlêt an chhuah ang tih an hlau lutukin Russia ram chu indonaah ṭanrualpui ni mah se la, kawng engkimah a hnawl a ni, an ti bawk.
Kum 1919 January ni 10-ah (10/1/1919) ram 32-te committee ni chuan USA President Woodrow Wilson chuan hripui a kai ve tih an hre chhuak bawk a, a Medical Officer leh a Private Secretary-te'n an ṭhut kar cheh chungin he meeting-ah hian chair a la, he thu hi New York Times chanchinbuin a han chhuah mai chu America mipuite'n an President duhsakna leh hmangaihna an tihlan nasatzia mai chu, phone-a inbiakpawhna a awm si lo, Paris khawpuia thirhrui mi sâng télin an thawn a, biakin dar chu a ri nghal vut vut mai a, an President tan an ṭawngṭai nasa em em a ni.
Hripui chu America President chuan a thihpui ta lova, ṭha takin a damchhuak a, White House-a an Sabengtung vulh pahnih pawhin an kai a, anni pawh thi lovin an ṭhachhuak leh a. President Wilson-a nupui Mrs Edith Bolling Wilson felzia leh a pasal a hmangaihna nasa tak chu khawvelah a thangchhuak a ni.
Tichuan, indopui chu tawpin June ni 28, 1919-ah chuan Treaty of Varsailles an tih mai Indopui pakhatna remna thuthlung chu an ziak fel a, (Big Three) British Prime Minister David Lloyd George, French Prime Minister Prime Minister George Clemenceau leh America President Woodrow Wilson-te chuan ṭangrual aiawhin hming an ziah hnan a, leh lam aiawhin German Foreign Minister Herman Muller leh Colonial Minister Johannes Bell-te'n Germany, Austria-Hungary aiawhin an hming an ziah hnan bawk a. Hemi kum tawp lam November thla vel aṭang khan hripui pawhin reh lam a pan ve bawk a. 1920-ah chuan hripui leh indopui pakhatna chu an lo reh ta a ni.
Mizoramah pawh hripui hmasa kha a leng nasa khawp a, thi kan tam ve em em a, khaw pumpuia rêm ṭhak ṭhak pawh an awm a. Tin, ka pu min hringtu ka pa pawh he hripui avang hian 1918 kum tawp lam khan a boral a ni.