Written by
- Zela Ralte Petroleum Geologist United Arab Emirates

LEIMIN DUH CHHAN

June thla kan chauh a, ruah hmahruai pawh kan dawng ṭan a, hmun tinah Leimin leh leitawlh thawm a ring nghal hle. Mizoram hi zirmite chuan Geological Time Scale-ah Cenozoic Era,Tertiary Period an tih Palaeocene-Oligocene 35-65 Million years hun bawr vela insiam niin an chhut a. Khawvel leh kan chhehvel state Megalaya te ngaihtuah chuan ram leilung naupang tak a ni. 

Kan ram leilungte pawh Sedimentary Terrain niin kan lung chang ber berte pawh Sedimentary Rocks kan tihte an ni a, Highly Friable Rock Formation niin lung hi chang ve viau (solid) angin lang mah se, amah leh amah hi lung sawp rep rep thei a ni. 

Ruahsur lai emaw kan tui chhe paih lung kar (fault) kan tiha a luh hian a luan chhuah leh maina tur hi a porous lo/impervious viau lawi si a. Kan ram leilungte hian tui a fawmin a luan chhuah leh zung zungna tur a ṭha tawk lo tihna a nih chu. Chu chuan lei/ lung chhungah expansion siamin leilung kar faultplane/joints kan tihah te khi rawn siamin awlsam takin a khi keh sawm ta mai ṭhin a. Chu chuan awlsam takin lei khi/ tawlh leh min te a siam ta ṭhin a ni. 
Kan kham pang leh kawngpui sir min hlauhawm zualah te hian proper slope angle/ leimin leh tawlh veng turin emaw controlled blasting - lung hal hmanga thelmam kan tih a ngai hle a. Kan kawng kamah te pawh soil/rock bolting kan tih ngai loh avangin nunna kan chan kum tin mai a nih hi. 

Mizoram sawrkar pawh hian he thil hi ngun tak leh rang taka a ngaihtuah a ṭul. Tun dinhmuna chhiatna tam tak kan tawh te hi chu lo inven theih a ni. Leimin/ tawlh hnu a endika hma lakdan tur siam chung chung hian kawngro a su mawh tawh khawp a, a nih tur ang ang a lo ni hman tawh ṭhin. 

Sihpui ruam/ Hunthar Veng/ Ramhlun Vengthar etc kum tina harsatna kan tawh ṭhinah te pawh kan Mizoram Geologist-te local mi ngei, kum pui lingleta lo monitor-tute leh lo zirchiangtute rawn ṭhin hi a finthlak a. Chhiatna thlen tuka heng kan local mite thlawh khuma central lam mithiamte kan koh rup rup a, ni reilote chunga DPR kan siamtir a, kan thawhtir mai ṭhin hi a kawnghmang tur niin a lang lo. Mi tute emaw sahmim tih puarna mai mai niin alang.
Mi ṭhenkhat tan chuan heng chhiatna thleng foa 'immediate project' neih rum rum kum tin hi sum siamna hlawk tak ni ta berin a lang. Hmun ṭhenkhat kan cheibawl dan leh thuam ṭhat/ siam dan en hi chuan kum tin a che lovang tih kan hlau zawk emaw ni chu aw a tih theih. 

Engpawh nise Mizote hi central mi leh sa ve tho kan nih hria ila, Mizoram hian Central Sponsored Schemes (CSS) mai bakah Centrally Executed Projects zawng zawng te pawh kan eligible ve tho tih hriatna a hman dan erawh kan thiam a ngai. Kan Mizo chhung ngeia kan mithiamte leh kan Consultancy Firm neih vete, thlawh khuma phuailuai taka hma kan ka ṭhin hi a ram hmangaihtu leh ram siamṭhat duhtute thinglung dik tak a ni em tih kan ngaihtuah fo a ngai. 

Kan lei min/ lung tawlh tam tak hi chu fimkhur loh vang leh ven theih niin a lang. Mipuite pawh hemi kawngah hian kan fimkhur a ṭul. Kan tuichhe paihna leh tui luankawr te kan uluk a ṭul a, sawrkar pawhin kan mithiamte rawnna chang hria se, phai lam mite aiin kan local mithiamte hman ṭangkai a ṭul hle. 

Tun hnaia che leh Hunthar Veng Leitlahniam bik pawh hi National Highway niin kum tin siam ṭhat nan sum sunction a awm ṭhin chungin kan siam ṭha duh mang der lova. Tun dinhmunah pawh kan Mizo mithiamte leh siam ṭhat duhtute thlawh khumin Geospar Consultancy kan pe leh ta daih a. Heng vai company te hian eng ang chiahin nge zirchianna an neih? Core drilling tiin, Failure Reconstruct na a nei em? Bedrock lung chang chinah foundation a phum em? 

Lei verh a, core drilling te ti a, lung chang chinah zu pile, nail thlap a nih loh chuan eng anga ropui leh DPR ang thlapa siam pawh ni se, lei pawnlang lei tawlh/ che china nail leh pile ringawt ṭhin hian eng kawngro mah a su lo. Lei a ti rit a, ruahtui a lo tlakin lei nghet lo sa kha a titawlh awlsam mai mai zawk a ni. A siamtu Geospar ho hian subsurface/ core drilling lei hnuai verh enchinna an nei em? Eng tianga thuk nge an verh a, eng tianga thukah nge foundation an nghah? Lung chang chin verh thlena foundation nghah emaw a thlang lam kawr mawng aṭanga checkdam siama dawmte ni thei se a duhawm hle. 

Midangte chhiatna kara hlawk duhna rilru, thinlung pu lova ram siamṭhat duhtu thinlung kan put chuan kan ram hi kan siam ṭha thei a. Kum tin khel lova kan tawn leh chhiatna kan tawh tam tak leimin leh lei tawlh te pawh hi, sum siamna mai ni lo, siamṭhat duhna thinlung tak tak kan put a, hma kan lak tlan chuan kan pumpelh ngei ang. 

Heng lei min leh lei tawlh te hian chhiatna a thlen hmain warning a nei ṭhin a, chu chu kan hriat lawk a ṭha hle. Lei min lei tawlh lakah i chhungkua a him em? I tanky dahna a him em? I ṭhenawm ram, in veng a him em? Dinhmun hlauhawmah in awm em? I tui paihna a him tawk em? Kan him tlan nan kan en fiah fo a pawimawh hle. Furpui kan hmachhawn ṭan dawn chuah a, mitinte i fimkhur ang u.