Hunthar leimin leh a chhehvel
Zoramin ruah tui kan dawng hma a, hmun hrang hrangah tui lian leh leimin vanga chhiatna a tam hle mai.
Hunthar veng hi kawng pawimawh tak tak Airport kawng te, RV kawng tein a pal tlang avang leh leimin leh lei tlahniam avanga lo lar tawh laklawh kan nih vang ni maw... tun ruah sur avanga keini aia harsatna tawk nasa veng dang an awm ṭeuh chung pawhin kan veng chanchin hian sawi a hlawh a, social media pawh a luah leh hle mai.
Leimin leh sokar hmalakna
Hunthar veng lei tlahniam hi kum 25 zet kan buaipui ta reng mai. Kum 1992 khan nasa takin a che a, kum 1993 khan chhungkaw 30 chuang sawn chhuah an ni a, ’93 leh ’94 te pawh khan sawn chhuah niin ‘97/’98 pawh khan chhungkaw eng emaw zat sawn chhuah an lo ni tawh bawk. Kum 2015 pawh khan chhungkaw eng emaw zat sawn chhuah an ni leh bawk. Kum 2016 ah chungkaw 45 an chhuak a, 2017 ah chhungkaw 25 an chhuak leh bawk. A khat tawka in hnih in thum insawn tih ang reng an awm fo bawk.
Fur a han zo a, khua a tui hul deuh chuan chhungkaw ṭhenkhat chu an in chhuahsan tawha let leh pawh an awm. Tichuan, he lei che hi tawp lovin, kum 25 chhung chu ruahsur apianga a khi thar leh min mai tur ngaihven reng rengin hun kan lo hmang tawh a nih chu. He lei che hi a chetna a zau telh telh a, hlauhawm lo nia kan ngaihte thlengin a khawih ta zel a, tunah chuan rin phak bak leh tun thleng pawha kan la pawm hleih theih loh thlengin min sawp ta a nih hi.
Sorkar hian a tih tur a hlen ṭha tawk em tih chu chhiartute ngaih dan ni se. Lei a chet a, mihring tana hlauhawm leh chhungkaw insuan chhuah ngai an awm phawtin sorkar lam an che rang thei hle a. DC Office-a disaster changtu lam leh DM&R Dept. lam phei hi chu an ofiice-ah aiin Hunthar lei tlahniamah hmuh an awlsam zawk maithei hial awm e. Ṭanpuina leh chhawmdawlna awm thei ang ang min ngaihtuah pui a, dil nachang kan hriat loh thlengin min hrilh hre ṭhin a, an fakawm hle. Heti a nih rual hian lei tlahniam tihdam kawngah erawh sorkar hi he kum 25 chhung hian a la hlawhchham chu a ni a.
Lei tlahniam chhanna tur hian pawisa hman ral erawh a tam tawh hle awm e. Tun hma zawnga helaia hna thawh, kawngpui siam tih loh hi chu a veng mipuite chuan, "Awmzia a awm dawn lo mang e" kan lo tih ṭhin ang chiahin awmze neiah tun thleng hi chuan a la chhuak lo zel chu a nih hi. Chutiang hna awmze awm lo chu a hnuhma hmuh tur pawh ṭhenkhat chu a awm tawh lo va, ṭhenkhat erawh hmuh theihin a la awm. Kawngpui a tla hniam a, motor a kal thei lova, lung vawm khatin an metalled a, fur khat bak a daih ngai lo, a chhe leh zel. Nghahchhan ṭha nei lova a ti rit tura an chhun belh zel chuan a tlakhniam zel loh nakah. Kan hotute lah chuan “khuarel chhiatna a ni” min tih sak a, kum tina a hmun ngai leh a hun ngaia khuarel chhiatna thleng ziah mai erawh hi chu sorkar hian chonaah ngai ve tawh se a ṭha hle mai.
Tunah National Disaster Management Authority (NDMA) aṭangin vaibelchhe 15 kan dawng dawn niin hriat a ni a, nikum lam aṭanga central lama thu inchiah tawh kha kan hriat ve theih chinah chuan tun thleng hian approved a la ni lo. Chuti nimahse sorkarin helai hi a ngaipawimawh a, vaibelchhe 15 lo thlen huna rulh leh turin vaibelchhe 2 chu sum awm theite pawt khawmin a lo hmang puk a, tunah hian thawh ṭan mek a ni. Veng mipuite kan lawm hle laiin lei tlakhniamna hmuna an hnathawh dan kan hmu a, “Vaibelchhe 2 chu an phum bo leh mai mai dawn a nih hi...” kan lo tih mek laiin leiminin an hnathawh mek chu a hnawl leh ta vek mai.
Hnathawktu engineerte pawh Local Council leh YMA pawhin an hnathawh a duh khawp lohna leh an hnathawh dan kalhmangte zawtin vawi eng emaw zat chu an titi pui bawk. Helaia hnathawktute hi kan dem ngawr ngawr hauh lo va, an hna kalhmang min hrilhfiah peih a, chhun zan zawmin an thawk a, an fakawm viau. Chutih laiin mithiamte ngaihdan inang lo erawh a buaithlak a nih hi. Mithiam hrang hrang an lokal ṭhin a, an ngaihdan leh an comment a inang lo zel bawk.
Disaster lam leh PWD te, Geo & Mining lam mithiamte pawh an lokal fo a, an hmuhdan a inang lo a, mak an inti tawn ṭhin emaw tih tur a ni hial zawk a, engmah pawh an sawi ho ngai tak tak lo niin kan hre hial mai. Hmanni a Landslide Expert, USA lam mi Pu Kevin Clahan lokal phei chuan kan hmalak tawh dan leh hmalak mekte hi "Awmze awm lo" a ti daih mai. Tunah a min hnan leh ta reng a nih hi.
Pi B.Sairengpuii
Social media lamah Pi B.Sairengpuii an sawi lar hle mai. Leimin ai pawhin ṭhenkhat chuan amah hrim hrim hi an tuipui zawk a ang. Pi Lal Riliani laizawn a lo ni kher bawk nen. A in ṭhiah a phal loh chungchangah veng chhung mi aiin midangin beihna remchangah an hmang a, an lo thinur viau zawk niin a lang. Kan sawi tak ang khan nikum leh kumina leimin hi chu kan rin phak bak a ni a, tun thleng hian kan la awih phal meuh lo hlawm chu a ni.
Kum 2016 August thlaa ruahsur khan helai hi a khawih na viau a, kum danga la che ngai lo a ni. Mi pawimawh leh mithiam lokalte khan Pi Sairengi in leh in chim ta Pi Lalrinawmi in kha a thlang deuh aṭanga foundatio ṭha tak nena lung rem a nih chuan chhan theih an in beisei a ni. October aṭanga hnathawh theiha khua a ṭhat lai zawngin sorkar lam an che hman lo a, hei ruahtui a tlak ṭanah sorkar an rawn che hman ta chauh a nih hi. A hun taka sorkar a chet ṭhin loh avanga kan tawrhna hi chu a la reh thei lo chu a nih hi. Pi Sairengi hi a dam loh avangin damdawiinah a awm a, a in a chim zan pawh khan damdawiinah a la awm a ni. Chutiang chuan an chhungkuain buaina an tawh mek laiin a in ṭhiat tura tih a ni a, chutih mek laiin a in a him theih beiseina neih tir tur tingin thlang lam
aṭanga lungrem hna an lo ṭan bawk nen... Pi B.Sairengpuii’n a in a him theih a beisei avanga ṭhiah loh a dilna sorkar lamin an ngaihtuah chhungin kan heti zo ta a nih hi. Chutiang chuan kan rin phak bak vanduaina kan tawk ta a ni ber mai.
He leimin hi a la tawp mai dawn hauh lo. Kum danga August thla vela lei che ṭan ṭhin kha ṭhal ruahin hetiang hian min nghaisa a, lei khik dan aṭangin leh kan hmalak dan aṭang chuan Pi B. Sairengpuii kawt kawngpui pawh hi kan chhan thei kher ang em aw? National Highway hi nikumah a tlo lova, kumin August thla velah chuan a tla leh ngei ang kan tih mek laiin hei tunah pawh feet 4 vel chuan a tla nghal pang mai a, sorkar chuan a ngai te tein lung a vawm khat ang a, a metalled leh tawp ang chu.
Kum 25 chhung chutiang chuan a lo ti tawh a, a tlak hniam hun pangngai August/ Sept thla a lo thlen chuan Singson pump bul kawng chhuat chanve ai tam tla tawh hi kawng ko thleng a tla ang a,kawng ko a thlen pawt chuan a chhak lam hi...ngaihtuah ngam a ni lo...thleng lo hram se…
“Kan sorkar chak tak” kan ti fo a, Hunthar veng lei tlahniamah kher hi chuan kan sorkar hi inngaihtuah khawmuang hauh lovin a vir vat vat a ngai a ni ber. Chuti lo zawng kan hmuh phak rengah chhiatna nasa zawk hi a thleng tak tak palh ang e.
- MaThana, Hunthar