Written by
- C. Lalhluna
Bethlehem

ENG VANGIN NGE MIZOTE CENTRAL SEVICE-AH KAN TLIN THEIH TAK LOH?

India rama literacy percentage-a sang ber nihna hauh pha ve thuak thuak Mizoram chuan tun hnai kum sawm chhung zet hian Central service kan nei thei ta lo tlat mai hi mut mawh hnar mawhah neih a hun ta hle mai. Mizote central service (IAS)-a kan inziah tlin hnuhnung ber chu kum 2014 daih kha a ni a. A chhang a khât hlê dawn mai.

Central service-a kan tlin theih loh chhan hi phun lungawi mai loa zawn a, kan tlin theih thuaina tura hma lak zung zung a hun ta hlê mai. 

Central service-a Mizote kan tlin theih lohna hi chhan tam tak a awm ngei ang a, mawhphurtu tam tak an awm ngeiin a rinawm. Mawhphura inngai lote pawhin mawh an lo phur thei awm e. Hetiang hian hian lo tar lang ila:
1. Zirnaa thawktute:
Zirnaa thawktute han tih hian a huam a zau hlê mai a. Anganwadi/ Pre-Primary School aṭanga University-a thawktute a huam awm e. Khawvelah hian ram tinte hian school kal hun te, an zirlai tur Curriculum Syllabus an siam vek a. Chumi zulzui chuan kalpui tur a ni. 

Kan ramah pawh kan mi thiamten an duang vek a, chu chu tihhlawhtlin tur a ni. Pawl hniam zâwk aṭanga zirna hi uluk taka kalpui a, thiam tura mi thiamten an duan chu tihhlawhtlin ngei a ngai a; chutianga an thiam chuan a chung lamah harsatna an nei mang lo a ni. Kan ramah hian Chemtâtrawta thawnthu ang maiin kan inpuh tawn ṭheuh ṭhin a, hei hi a fel lo hlê. 

Naupangin an course kum khata an thiam tur an thiam loh hian a chung lamah harsatna lian tâk an nei a. Chu chuan an tumna leh phurna a tibova, a tawpah phei chuan zirlai pass chu sawi loh khawtlang leh ram tana mi hnawksak tak an lo chhuak thei hial a ni. Chung chuan stage tin - Elementary, Secondary, Higher Secondary, College leh University-ah an thiam tur an thiam ngei tur a ni. Chumi an lo thiam loh ṭhin rah chu ramin a tuar ṭhin a ni.

2. Sawrkar, Kohhran leh Tlawmngai Pawl:
Mi thil chik miten an sawi dan chuan, “Kan ramah hian Sawrkar, Kohhran leh Tlawmngai Pawl (YMA etc) te hi an thu ber a, an hawina lam lam chu kan hawi a ni,” an ti. Hei vang hian zirnaah pawh mawh an phur lian êm êm a ni. Sawrkar chuan ram leh hnam kal dan tur kawng hrang hrangin a duang a, chumi tihhlawhtlin chu mipui leh sawrkar hnathawkte mawhphurna a ni. Hetih lai hian Kohhran leh Tlawmngai Pawl (YMA, MHIP, MZP, MUP) pawh hian mawh an phur lian hlê a ni. Anni hi inzirtirna hmun leh hun ṭha ber neitute an ni a, an thu êm êm a, tih tur tih loh tur an tih chu kan zawm ṭhin. A chang phei chuan sawrkar thu ai maha kan zawm zawk chang a tam mai. 

Kan ramah hian Kohhran leh tlawmngai pawl hrang hrangte hian programme an ngahhle a. Mi fel deuhte tan phei chuan zan tin chhuahna tur hi a awm a ni ringawt a, hei hi a fel lo hle. Tunlai hi Covid-19 avangin lockdown a ni a, chhung tinte kan awm thei tho a. Chuvang chuan lockdown reh hunah pawh Kohhran leh Tlawmngai Pawl programme hi i titlem ang u. Programme tam lutuk hi ti tlem ila, zirna pawhin a ziaawm phah ngeiin a rinawm. 
Inkhawm bakah hla an zir a, an committee a, an hnatlang a, drama, zai leh lâmte an zir a. Kan ṭhalaite hian zirna kawng an zawh hman lo a ni ber mai. Mobile phone an khawih nasa bawk si a. 

3. Nu leh pate:
Kan ramah hian nu leh pa ni ve si, nu leh pa mawhphurna la lo, fate Laiking fa neih mai mai kan tam a. Thil pawimawh pawh ni lem lova nu leh pa leng chhuak mai mai kan tam hlê a. Hei hian naupang zirna a tihṭhuanawp phah niin a lang. Zirna inah han kal ila, nu leh pa inṭhen fa, inṭhenna avanga rilru vakvai, pi leh pu, nîte, patêa ten an enkawl an tam a, a pawi hlê mai. Mi fel tak tak chhungkua chu awm bawk mah se, nu leh paten an uap lum loh tisa leh thlaraua chhantu ngai an tam hlê a ni.

4. MBSE leh SCERT:
Kan ramah hian kan zirna duangtu ber leh hmalatute chu MBSE (Mizoram Board of School Education) leh SCERT (State Council of Educational and Research Training) te an awm a. Hengho hian a khat tawkin zirlaibu an siam thar reng a. Zirtur Curriculum Syllabus te an duang a, an rim hlê ṭhin. Anni hian all India level-in zirlai an duang ṭhin niin a lang a, a lawmawm hle. 

Hetih lai hian a pawp thawl tur pawh a awm thei. Anni hi kan zirlaite hlawhtlinna tura Board, Council pawimawh tak an ni. 

5. Media lama thawktute:
‘Media’ han tih hian a huam zau hlê. A bikin chanchinbu ni tin, kar tin leh thlakip chhuak te leh television lamte an pawimawh hlê mai. An sawi lam lam chu kan hawi duai ṭhin. Indo laiin ‘sipai sangkhat aiin editor pakhat an pawimawh zawk’ te an lo ti reng a. Anniho hian kan zirna chawisanna tur atan leh ṭhangthar zirlai, kan ṭhalaite fuih leh kaihhruainaah mawh an phur nasa êm êm a ni. 

6. Mizoram Youth Commi­ssion leh Coaching Centre:
Kan sawrkar hian Youth Commission a nei a, an ṭang hlê a ni. Anmahni kal tlangin mi ṭhahnem takin hna an hmu tawh a, a lawmawm hlê. Hetih lai hian thuam chak, tihlen a ṭul viau mai. Ṭhalaite, kan mi thiamte India ram huap inelnaa an hlawhtlin ve ngei theih nan nasa zawkin hma rawn la zel se. Hetiang lama mi thiamte pawh ṭhahnem tak chhawr belh zel a ṭul a ni. 

Coaching Centre ṭha tak tak kan nei ve tawh a. Heng Coaching Centre-te pawh hian Central Service tling pha thei tur zirlaite chher chhuak turin puan ven han sawi chhing sauh sauh rawh se. 
Phai lama kal thei lote tan pawh chhenfakawm takin kalpui se. Anni hi kan zirlaite hlawhtlinna tura mawhphurtu ber pakhat an ni. 

Central service kan neih theihna tur atana mawhphurtu hrang hrangte kan tarlang ta a; tunah chuan central service kan neih theihna tura hmalak dan tur ṭha nia ka rinte kan tarlang ang e:

1. Zirnaa thawktu ṭan lak leh zual:
Kan tarlan tâk ang khan zirnaa hlawhtlinna nei tur hian awlsam taka thei kung hniam tê, a rah lawh anga lawh ngawt theih a ni lova. A kawng a thui êm êm a ni. Zirnaa mawhphurtu zirlai, nu leh pa, zirtirtute leh sawrkar kan ṭan hlê a ngai a ni. Tihtakzeta pawl hniam ber an nih aṭanga enkawl an ngai. Naupang thiamthei kan tihte hi a tlangpui thuin Elementary level-ah an lo thiam tlangpuia; chuvangin, a bul ṭan ṭhat a ngai. Hemi kawnga mawhphurtu zawng zawngte'n kan ṭan a ngai. High School, Higher School leh College-a thawkte leh University a thawkte India ram pum level-in zirtirna kan kalpui a ngai hle.

School, College enkawltute, School Education Directorate-te, Higher and Technical Direc­torate lamte pawhin zirlaite cho thiamin, tiphurin inelna thianghlim an neih theihna turin, sum leh paite tam tham zawk sengin ṭan han la zual sauh se. Tin, zirtirtute pawh tih­phur ni se, kan ziaawm phah ngei ang. Tunah hian Dis­trict huap Seminar, Science Cong­ress-te neih a ni ṭhin a, a lawmawm hlê a ni. Lawmmante pawh tun aia ṭha zawk pêk ni se.

2. Zirlai thiam theite ṭanpui:
Central Service kan neih zung zung theih nan kan rama zirlai thiamthei ṭanpui âwm mite Sub-division level-ah te, District level leh State level tein a zawn hna buatsaih ni se. Tichuan, chung zirlai ṭan-
pui tlakte chu sawkarin an kal zelna tur ngaihtuahsakin ṭanpuina ruahman se. Tunah hian mi rethei lehkhathiam thei; mahse, sum leh pai harsa si, eng emaw ti mai maia tawp ta an awm nual niin a lang a.

Hengte hi zawn chhuaha 
ṭanpui ni se. Kan sawrkar hian SEDP hmangin Youth Com­mission kaltlangin, Central service Prelims, Main emaw paltlang te, Gold medalist leh a dang chi hrang hrangte award an pe ṭhin a, a lawmawm hlê.

3. Kohhran leh Tlawmngai pawl programme tih tlem:
Kan ramah hian Kohhran leh tlawmngai pawlte hi kan ngaihsan leh zah an ni a. Chuta inhmangte chu kan society-ah mi zah kai an ni. Chumi avang chuan an sukthlêk ang ang chu kan thlêkna lam a ni a.

Programme a tam lutuk avang­in zirlai mi fel pangngaite tan lehkha zirna hun an neih tlem phah a. Chuvangin ṭul êm êm lo chu K.Ṭ.P., Y.M.A., M.H.I.P. te, M.Z.P. hian programme siam loh ni se. Tichuan zirnain hma a sawn phah ngei ang.

4. Ngaihsan tur dik intihhmuh:
Kan ramah hian thil ṭha leh ngaihsan tur dik intihhmuh aiin thil ho mai mai kan buaipui chiam ṭhin hi a ṭha lo hlê. Lal Isuan, “Chaw dangral umin phe phe suh u,” a tih ang maiin ei hmuhna tling lo, mimal leh chhungkaw tana ṭangkai lo kan chhiatpuina tur thil tam tak kan buaipui ṭhin hi sim a hun ta. Thawhrimna aṭanga hlawhtlinna, taimakna, chhelna leh diknate hi i ngaisang tlat ang u.