Written by
Rev. K. Lungmuana

Mobile phone/ internet leh moral reform

“America ramah moral pollution a nasa…” - Billy Graham

Thuhma: Kum 1991 khan Philippine ram khawpui, Manila-ah khawvel ram hrang hrang aṭanga palai sawmte an inhmukhawm a; an inhmuhkhawm chhan chu, internet lo chhuak thar hian khawvel mihring nunphung a ṭha leh ṭha lo zawnga a khawih theih dan tur zirhona a ni ber. Hetiang lama inhmuhkhawmna hmasa ber a ni. India ram aṭangin non-Christian 2 sawm ve tura min tih avangin, Mosolman Lawyer leh Sikh Prof. Hislope Collegge, Nagpur a mite nen kan tel ve a. Ka ṭhiante hmel leh an inthuam dan a danglam bikin mi mit an la bawk a; a hruaitu ai mahin chanchinbu-ah leh thlalatute-ah an lar ta phian zawk a!

He thu ziakah hi chuan, mobile phone/ internet han tih hian, inbiakpawhna hman­raw chi hrang hrang heng smart phone, WhatsApp, Facebook etc a huap vek a ni. Kan sawi zelnaah chuan, mobile phone leh internet tiin kan sawi tawh mai ang.

1. TV aṭanga mobile phone/ internet leh Mizo khawtlang nun: Kum 1969 vela internet an hmu chhuah leh Pu Simonan smart phone kum 1992 vela a tlangzarh khan a ṭha zawnga hman atan an ti a ni ngei ang. He lam hi chu kan hre tlem bawk a, luhchilh thui tum lo mai ila. Ka sawi tum zawk chu, IT thar an hmuhchhuah laiin a hnuah a dang pawh mi dangten hmuhchhuah an la nei ve leh ngei ang em tih leh hengte hian mihring rilru puthmang (moral) a lo la khawih pawi thui thei hle dawn a ni tih an hre lawk ang em tih hi a ni. Youtube angte hi tun hma deuhte khan, kum 2005 February thlaah mite hman theih tura chhawp chhuah a la ni ang tih nachang hria an awm ang em? Tun aṭanga kum eng emawti-ah chuan tuna kan hriat phak loh, eng media danglam tak emaw an la hmuchhuak leh awm e. Lo invent lawk dante hi a awm ang em? Ngaihtuah tham tak a va ni em.

Tuna kan dinhmun maiah pawh hian, mobile phone nei lo a hlei pawh kan awm tawh lo a. Kum 2/3 mi lek pawhin mobile phone an hmang thiam a ni der tawh mai. Keini rualin kan inzirtir fe pawha kan thiam hleih theih lohte hi, an thiam zung zung ta mai; a chhan ber zinga pakhat chu, ‘an pianpui a nih tak avang a ni mai!’ An tan thil thar leh mak a ni lo va; an in chhunga hman mai theih, tuboh emaw chaicheh emaw ang deuh mai a nih vang a ni mai. Kan sawi duh chu, heng thilte engtin nge kan tu leh faten an tet lai aṭanga an hman ṭangkai theih ang? tih leh zirtirna ṭha pek hi a ni. Khawvela finna lo chhuak zel a

ṭha zawnga hman thiam hi mi rual pawl nihna a ni; tin, hman thiam ve zel pawh a ṭha. Chutih rual chuan a tuate tan pawh, ‘mobile phone/ internet hi a loha awm theih loh/ ngawl vei (addict) theih a ni’ tih hi kan hriat a ṭul. Kan rilru puthmang (moral)-ah hman tur chin leh chin loh kan hriat a ngai.

Zuk leh hmuam leh ruih theih thil, zu/ drug ang maia ngawl vei theih a ni tih kan hriat a ṭul. Hla pakhatin, ‘Ka mit hmuh leh benga ka hriatte hian sualah min hruai lut,’ a tih hi a lo va dik em!

2. Mobile phone-in kan chhungkua min run ta!: Chhungkaw tin/ college/ versity leh eng inhmuhkhawmna pawh, mobile phone-in hmun lailum ber a luah a ni ta ber mai. Pastor pakhat chuan, ‘Kohhran hmeichhe hruaitu pakhat, ni danga kan len/ tlawh a, Bible keu sa lo inchhawp reng ṭhin leh, Pathian pawlna thar a hriat min hrilh seuh seuh ṭhin kha, tunah chuan mitsiai chung meuh pawha phone a lo sik lai bak kan hmu pha ta lo a ni ber mai,’ a ti. Pa pakhat chuan, a khat tawkin kan nupain phone aṭangin pornography kan en dun ṭhin tih inthlahrung hauh lovin min hrilh ngam sak’, a ti bawk, a ti!

Kan tleirawl/ rawltharte hian an duh hun hunah eng film pawh an en/ download thei reng a ni ta ber mai bawk. Kan nula tlangvalte chu sawi loh, nu leh pa leh Kohhrana rawngbawltute ngei pawh hi, mobile phone kan hman hmaa Bible chhiar thin leh ṭawngṭai ṭhinte kha, tunah chuan kan mobile phone hian an rilru a luah ta a ni ber lo maw?

Nupa la valai tak, chhun lama hnathawka chhuak ve ve chu, an lo haw veleh an fate nghaihsak hman lo lekin, internet an inhman chhawk char char tih min hrilh bawk. Min thlahlel ngawih ngawihtu, fate lehkha zirtir chu sawi loh, an bula awm hman lo leka mobile phone/ internet kan ngaina ta lutuk hi rilru thar/ thinlung thar puta insum a va ṭul tehlul em. Hei lo liama rilru lama inrunna hi a awm thei chuang dawn em ni? Kan moral puthmang kan thiam tawk loh avang veka heng thilte hi lo thleng tawh leh la thleng zel tur pawh niin a lang.

3. Engtin nge ni zel ang le?: A tlangpui thuin, zan lamah dar sawm hnu lamah chuan mobile phone/ internet hman loh intiam ila. ‘Zan mut dawn a ni emaw, zing thawh hlim a ni emaw, Pathian hnena kan inhlan (ṭawngṭai leh Bible chhiara) hma chuan, phone te hi ka tawk lo vang,’ tia intiamte pawh a ṭul ta. Kan hmelma pa/ Setana chuan, “E chutiang thlip thlep a ṭul lo, duh hun huna hman tura siam alawm,” a lo ti mai thei; mahse, hei hi Krista Kros thiltihtheihnain a hneh theih khawp ang. Tichuan, heng a hnuaia tar lante tal hi chu zawm theih a va ṭha em.

a) Biak Ina inkhawm dawnah ri chhuak thei lo tura dah/ silence: Mi ṭhenkhat, inkhawm bana haw leh nghal mai tur chuan, phone hi an keng lo mai ṭhin. Kan keng a nih pawhin ri chhuak thei lo (silence) emaw a dah mai a ṭha. A thu hrimin inhmuhkhawmna reng rengah chuan phone call kan dawng a nih pawhin, pawn lamah chhuaha chhan mai emaw, ‘inhmuhkhawm banah ka rawn be mai ang che’ tih mai a ṭha.

b) Kawng kal laia phone hman loh a ṭha: Motor khawlhtute hi, motor khalh lai chuan phone hmang lo tura ngaih an ni. Hei hian motor accidence leh kal kawnga hmelhriatte tawh chang pawhin harsatna engmah kan insiam lo thei tihna a ni.

c) Mi in emaw kan in emaw luh paha phone hman loh: Mi ina len luh dawn leh mahni in ngei pawha luh dawna phone hmang chunga luh hi thil mawi lo tak a ni. Han inlawmna ṭawngkam neih hmasak phawt a mawi ber. Pawn lamah hun rei fe hman tawh hnu pawha ina luh paha phone hman zui leh mai hi pumpelh theih tak leh tih loh atan a ṭha thlawt.

d) Fate room hrang ṭheuh neihtir hi nun/ rilru inthlahdahna siamtu a ni thei: Fate anmahnia an awmin eng nge an tih tih kan hriatpui loh chuan, inthlahdah deuhvin an duh ang angin an lo awm thei. Zalenna hi rilru dik lo put phah nan an hmang thei; chuvangin, fate duata leia single room siam sak hi an moral dik lo kan tuhtirna a ni thei a, eng nge an tih kan enpui ngam a ṭha hle. An tet lai aṭanga rilru puthmang dik kan tuh erawh chuan, kawng dang ni se.

e) Sitting room/ parlour a awmho: Chhung­kaw tinin ṭhutkhawmna/ TV enhona hmun kan nei awm e. Phone kan hmang duh a nih pawhin, mahni room-a awm hrang lovin, sitting room-ah kan tih theih vek avangin, ṭawngkamin kan inkawm a nih kher loh pawhin, mi dangte nena inkawm phaka awm hi a zira zir hial a ṭul ta.

Tlangkawmna: America ram President, G. Washington-a chuan, “Darkar 8 chhung thing kih nan hun min pe ta se, hrei tah hriam nan dar kar 6 ka hmang phawt ang,” a ti e, an ti. Mobile phone hman a ṭhat leh ṭhat loh kan inzirtir hmain hman mai turin kan inpe a; kan inbarakhaih kha a ni ber a. A puia pangin kan hmang ta chur chur mai a; kan chhiatpui nge kan ṭhatpui tih pawh sawi thiam har tak a ni. Engpawh ni se, ‘fimkhurin tlai luat a nei lo,’ an lo ti mathlawn lo vin, la insiam ṭha thei turah i inngai phawt mai ang u. Mobile phone hman hi zuk leh hmuam leh ruih theih thil angin a ngawl a lo vei theih ngei a ni tih i pha lo vang u.

America ramah moral pollution a nasa an tih ang maiin, mi tinin Bible chhiar leh ṭawngṭaina hun leh lehkhabu tha chhiar nan hun min ruk sak dan zawng zawngte hi i chhut thar ang u. Rilru puthmang dik lo, ban san tur (Sim tur) kan neih ang ang chu, chung lam thiltihtheihna hmangin i ban san/sim nghal hmak teh ang u. Kan tum tak tak chuan theih loh tih hi a awm thei lo.Mi ropui, Beth Mende Conny chuan, “ Duhthusam tihpuitlin theih loh hi a lo awm tak tak lo; a theiha kan hriat chin chiah ze kha a theih chin chu a ni mai,” a lo ti reng a ni. Mobilephone/Internet kan hman nasat avanga tawngtai leh Bible chhiarna hun kan neih tlem zel chuan, Wales ram kan sawi ang maia Biak Ina inkhawm tur pawh kan la inhmu lo mai ang tih hi kan hmabak a ni mai ang tih hlauhawm tak a ni. Khawvela kum tluana inkhawm tam ber Kohhrante hi ni lo phei ila, eng dinhmunah nge kan din ang tih pawh sawi thiam a har hle.

Heti-ang ram nuam leh mawi, India rama state zalen( Peaceful) ber tih mai tur Pathian min pek hi, rilru phuthmang dik (Moral Reform) nen i enkawlin i hmang thiam teh ang u. Chhan tlak kan la niin, future kan nei e.

- Rev. K. LungMuana