Written by
Dr Lallianchhunga

FINANCE MINISTER KHAWNGE?

Vanneihthlak takin sorkar Treasury chu khar ngai lo tur tawkin, Overdraft hmanga RBI aṭanga a sum puk chu MNF sorkar chuan a rul thei ta a. Kan sum puk rulh nan hmun dang aṭanga sum puk lehchhawng mai kan ni a. A fan (elasticity) tawp hun ala awm dawn tho avangin ‘Official taka Treasury khar loh hi kan sum dinhmun a ṭha ta sawt e’, tih a kawk chuang lo.

1. Kum 2000 hnu lamah India ram State zingah Mizoram hi Gross State Domestic Product (GSDP) aṭanga tehin leiba nei tam ber Arunachal Pradesh nen kan lo ni tawh a. ‘NITI Aayog-in a tarlan danin Mizoram sorkar hian kum 5 chhung GSDP aia tam leiba a lo nei tawh a; chungte chu - kum 2004-ah GSDP zat aṭanga teha 102.6% te, kum 2005-ah 108.9% te, kum 2006-ah 106.2%, kum 2007-ah 101.9% leh kum 2008-ah 103.5 te a ni. Hengte hi MNF ministry hmasa lama mite a ni hlawm. (Source: Vanglaini 16th July, 2019)

2. Kum 2008 a Congress sorkar a lo pian khan sum dinhmun sawngnawi tak a rochung a. Term 1-na (2008-2013) chhung phei kha chuan RBI aṭangin Ways & Means hmangin sum an puk ve deuh reng a ni. Sum dinhmun ṭha lo hi sorkar lai tan chuan mual­phona anga ngaih theih nimahse Finance Minister, Pu Liansailova leh sorkar hotuten mipui laka a lema insawi mam leh thup tum lovin thil nihna tak zep buai lovin, inrenchem a ṭul­zia hriain sutkian dan an ngaihtuah zawk ṭhin.

3. Sum dinhmun ṭha lo thup tum lova Pu Lian­sailova hmalakna rawn chhunzawmtu, Finance Minister thar Pu Lalsawta hmalakna chuan rah ṭha a chhuah a. CAG Report aṭanga a lan danin kum 2015-16 ah Mizoramin Fiscal Surplus 3.09% lai kan nei. Kum 2016-17 Budget-ah state kan nih hnua a vawi khat nan Surplus Budget (revenue Surplus) kan nei ṭan ve ta a. Kum 2016 June 30 hnu lamah RBI aṭangin Ways & Means hmangin sum puk a ngai tawh lo bawk a. Surplus Budget kan neih chhoh theih zel avangin kum 2018-19 ah Mizoram State Security pawh RBI lilam (auction) ngai hauh loin Mizoram sum dinhmun a ṭha tawh a. MNF sorkar thar kha cheng vbch 700 chuang a hnutchhiah hial a ni. An sorkar tirh kum 2019 a sum tamzia Pu Zoramthanga’n a sawi ṭhin hi, Congress sorkar hnutchhiah sum cheng vaibelchhe tam tak vang a ni.

4. MNF sorkar hian Revenue surplus (Surplus budget) neih a tum ve ṭhin a, a la hlawhchham zel. RTI chhanna aṭanga a lan danin kum 2019 hnu lamah MNF sorkar hian RBI aṭangin Ways & Means hmangin vawi 100 chuang sum a puk leh tawh a ni.

Budget document zinga mi, Annual Financial Statement a tarlan a nih danin kum 2020-2021 ah Revenue Surplus cheng vbch 763 nei turin an in tarlang (project) a, mahse cheng vbch 799 in an Deficit leh si a ni; a awmzia chu vbch 800 dawnin an chawibelh tihna a ni. Kum 2021-2022 ah Re­venue Surplus cheng vbch 579 nei turin an inlantir leh a, vbch 188.41 in an Deficit leh.

Kum 2022-2023 hian Revenue Surplus vbch 1419 awm turin an chhut leh a, hei pawh hi mipui hmuha lan mawi tumna mai a ni. Sorkar senso (Revenue Expenditure) ti lang tlem turin senso zat tur te pawh chhut lawk thlap theih sorkar hnathawk hlawh leh pension atana senso an ti tlem vak a, hei hian Budget pharh laiin GSDP aṭanga teha leiba (state debt) tur a ti lang tlem rih a. Mahse, thup reng theih a ni dawn lo, Revised Estimate-ah GSDP aṭanga tehin Mizoram leiba percentage pawh a sang hret hret.

5. Insiam ṭhat lam hawi tum loin, Mizoram sum dinhmun chhe zual mek hi thup tuma hmalakna chak takin a kal mek a. Finance Minister leh Chief Minister ni bawk a ngawi tlat a. Finance Minister pawh ni lo, MNF sorkar hotute aṭanga sum harsatna thup tumna leh sawi mam tumna atam avangin kan sum dinhmun hi a ṭha lawk dawn lo tih a chiang hle. ‘Sorkar hna­thawk nghette’n an thlabi hlawh thla thar ni 10 velah an lak theih beisei a ni’ tih te hi breaking news a tling pha reng a, sorkar hnathawkte GPF hi pechhuak thei se news a tling ang. Pension a chhuakte hnenah pen­sion sum pe se news a tling bawk ang. Contract bill tang zawng zawng leh Health Care hnuaia damlo bill tang te hi pe chhuak vek se changchinthar a luah nasa ngawt ang. Sorkar ṭha pangngai hnuaiah hetiang hi news a tling pha ngai lo.

- Dr Lallianchhunga