LEI MIN LEH CHHIATRUPNA
Leimin hi kan rama chhiatna tam ber thlentu a ni ta hial mai awm e. Kan in hmun a min a, in a hnawl a, kawng ko min leh kawng balin zin kawng a tibahlah nasa a. Zirchiana sawkar leh mipuite pawhin lei min a tlem deuh theihna tura kan tih theih theih tih a hun hle mai. A bikin kan khaw chhunga lei min te aṭang hian zir chian ni ta sela, a chhan mumal tak hmuh chhuaha kan vaia kan thawh ho tur ruahmanna siam ṭha ka va ti em.
Chuti a nih loh chuan lei min kan hmelma lian tak ni ta hian kum tinin min sawisa na tual tual dawn niin a lang. Layman ngaihtuahna mawl tak aṭanga a chhan ni thei awma lang ka’n theih mai te chu lei chhunga tui lut hi a ni. Hei hian lei chhungril zuk tinemin chirh a zu siam a, chu chirh tui pur mai chuan chhuahna tur an zawng a, a pan lai apianga rawn tawlh chhuakin chu chuan a chung lei chu a hnuk min ta ṭhin a ni. A nih leh engtin nge lei chhungah chuan tui a luh a, khaw chhungah lei min a tam tak em em? Ram hnuaiah aiin khawpui chhungah leimin a tam ta zawk tih hi a chiang hle a. Chu chuan lei hi a awm pangngaia a awm aiin kan khawih danglam hian a chhungah tui a lut nasa zawk tih chiang takin a tilang. Lei min chhan chi hrang hrang kan ngaihtuah theih maite chu:
Pakhatnaah chuan kan in chung tuite kawra luantir tura ruahmanna fel kan neih loh vang a ni. Kan in chung tuite chu bing takin kan compound lei chhungah an lut a, chu chuan kan compound-ah leh kan in hnuai lei chhungah thleng pawh chirh a siamin kan in te a tawlhpui ta a ni tih a chiang. Hei hi thuneituten ruahmanna siama kan vaia lei min tur dova kan tan tlan a ṭul em emna chu a ni.
Kum 2003 khan Tamil Nadu sawrkar chuan lei hnuaia tui (ground water level) chu nasa takin a tlahniam a ni tih an hmu chhuak a. Chumi awmzia chu lei hnuaia tui an pump chhuah ṭhin feet sawmthum vela tui
ṭha an zuk hmuh theih ṭhin kha feet sawmli, sawmngaah an tlahniam ta tihna a ni. Chumi tihdam dan tur chu sawrkarin ruahmanna fel tak an siam a. Lei hnuai tui chu zuk re-charge tur a ni an ti a. Chumi atan chuan Tamil Nadu state chhunga in zawng zawngin an inchung tui kawrah luan raltir lovin an compound lei chhungah an dah lut tur a ni tiin sawrkarin programme a siam ta ut mai a. Engineer-ten a tih dan tur an siam sa vek chu in tin min pe a, mahnia siam theiin an siam a, siam thei lo chu an siamsak a, a siam man in neituin an tum a. Kum 2004-a Tamil Nadu kan chhuahsan khan he programme-ah hian 80% in an hlawhtling tawh a ni.
Mizoramah chuan hemi lo zawng (opposite) chiah hian kan tih a ngai ve thung ang. Kan in chung tuite kan compound-ah luhtir miah lo va, kawrah ngei kan luantir a ngai dawn a ni. Chu chu sawrkarin min tihtir ngei se, ti duh lote chu tihsakin a tihna senso tumtir vek ni sela. Hei hian awmzia a neih hle ka ring.
Pahnihnaah chuan lei chhung rila tui luh chhan chu kawng sir tui luankawr ṭhat tawk loh vang a ni. Khawpui chhungah pawh kan Aizawl khawpui laili tak Vanapa hall kawt leh khawpui lunlai hmun tam takah te pawh a li peng pung reng mai a. Tui luankawr thenfai ṭhat a nih loh avangin hnawlin a hnawh a, tichuan an luh lohna tur lei chhungrilah lutin leimin an siam ta ṭhin a ni. Khawpui chhung na na na te hi chu kawngsir kawr ṭha tawk siam a, kawr tui te pawhin a kam an tihchhiat zel lohna tura ven hi sawrkar leh mipui ṭangrual mawh a ni. Sawrkarin kawrte hi ṭha takin siam mah se mipuiin kawra kan hnawm paihte hian tui luanna an tibuai leh ṭhin. Kawra hnawm paih chin hi kan khawpui leh mipui mimir nun changkang tawh tak nen hian a inmil lo hle a ni.
Pathumnaah chuan compound min tam tak hi vawkin vang a ni ve tih hriat a ṭha. Kan vawkin te hi thianghlim taka vawn tumin nitin tui tam tawka sil an ni a. A silna tui chu nitin a fur a ṭhalin compound lei chhungah a lut a, a hnawng reng a, chu chu fur ruahtuiin an belhchhah hian lei min a siam awl bik em em a ni.
Palinaah chuan kan insakna tur hmun laih hian leimin a siam tam hle bawk. A chhak lam min a siam bakah a vung dawlna atana kan lungrem te an chim fo a. Inhmun laih avanga chhiatna a thleng tam tawh hle chungin thuneitute hian in sak chungchangah a hmun laih hlauhawm leh hlauhawm loh lam ena permit siam lam chu an la ngaihtuah miah lo niin a lang.
Khawi laiah pawh lei inthlung mar ṭha lai kan laih chah chuan a chhak lam a che nge nge ṭhin. Motor kawng chhak lam min fo chhan pawh lei inthlung laih chah vang a ni. Kan ram angah hi chuan chutianga lei min hlauhawm sa ang hmunah chuan motor kawng pawh concrete-a dawh mai zel ni se, kawng chhak min leh kawng bal tih vel hi a tlem deuh ngeiin ka ring. Kan kawngpui te min tam em em leh, kawng bal hek huam mai ṭhin te, kawng tlahniam tihte hi ngun takin en ila, kawng sir tuiluan kawr (side drain) ṭhat loh vang a ni tlangpui. Side drain ṭha tawk kan siam loh va, tun ang renga khawpui chhung kawngpuiah tui an tlin ṭhin a, tui luankawr awm chhun pawh hnawm paih nan hmanga kan hnawh pin zel chuan tuna min thei lo tura kan ngaih lai te pawh hi an la tawlh pur pur mai thei a ni. Kawngpui dung pawh chutiang bawkin.
Leimin chungchangah hian thuneitute leh mipui kan harh a hun khawp mai. Fur laiin lirnghing te nau deuh pawh han thleng mai phei sela chu leimin hi a nasa lehzual hle dawn a ni. Thuneituten a rang thei ang berin lei min chhan zir chiangin mipuite tih tur min tihtir se, sawrkarin an tih tur ti vat bawk teh se.
- Commissioner Lalkiamlova Tuikual South