Written by
PC Nghaklianmawia

HOW GREAT THOU ART!

July 12, 2022 khan khawvela vân sâng lam zirna hmunpui NASA chuan vân boruak thengrenga arsi bâwrpui (galaxy) thlalak tharlam ber, khawvelin a la hmuh ngai loh a chhawp chhuak a. Chu thlalák chuan darkar rei lo te chhûngin khawvel a fanchhuak nghal a ni. Chu thlalák chu arsi bâwrkhawm (galaxy) thlalák a ni a, khawvel pian tirh ata chutianga arsi báwrkhawm thlalak an la neih len ber leh an lák hnaih theih ber a la ni. Khawvelin arsi báwrkhawm thlalak a la neih phák ngai loh tam tak he vansang entlang (telescope) hian a rawn thawn a. Chu chuan khawvel ngaihven a hlawhtir a. Vân sâng lam chanchin zirmite hlawhltin làwmna dár a khawng ri hial a ni.

Van sâng entlang ropui chu:

He vân boruak enlenna lian James Webb Space Telescope an tih mai hi a siam pawh a hautak hle. Kum 25 chuang zet an buaipui a, kum 1996 khan Next Generation Space Telescope tih hming vuahin he project hi bul ṭan a ni a. Kum 2002 khan a hming hi vânsâng zirna lama thawhlawk tak James Webb-a hminga thlák a ni a, James Webb-a chawimawi nan James Webb Space Telescope tia thlák a ni. Hemi hma zawng hian Hubble Telescope kha vân thengreng boruak thlalákna khawvelin a neih len leh neih ṭhat ber a ni ṭhin. Kan naupan laiin 'Hubble Telescope in thlaa thisen luang a hmu' an tihte kha kan awih êm em ṭhin kha a nia!

He vânsâng entlang (telescope) hi a siam pawh a hautak kher mai. US Dollar vaibelchhe 1000 zet senga siam a ni a, a lenzawng hi 20.197 m × 14.162 m (66.26 ft × 46.46 ft) a lian a ni a. A rih zawng hi 6,161.4 kg (13,584 lb) a rit a ni a, amahah hian power 2kw a awm bawk a. He entlang hi khawvelin a neih ṭhat ber Hubble Telescope thláktu tura duan a ni a; chuvangin an thuam ṭha hle. Amahah hian darthlalang hexagon pian, 18 zet rangkachak rawng dah a ni a. Hemi darthlalang inzawmkhawm len zawng hi a laia hawlh tlangin feet 21 zeta lian a ni. Hubble telescope kha chu a laia hawlh tlangin feet 7.10" chauha lian a ni thung. He entlang hi hmun vâwt eng angah pawh awm thei tura duan a ni a, 50K an ti a, chu chu celcius degree -223C (0 degree ah tui hi vurah a chang a, chumi let 223 a vawt tihna a nih chu) vela vâwt a ni. Chutiang boruakah pawh awm thei tura duan a ni.

Kan awmna lei aṭanga 1.5 million kilometer-a hlaa awm tura siam a ni a, amahah hian ni sâ laka vêngtu (sunshield) thuah 5 a awm a, hei hian ni leh thla leh kan awmna lei aṭanga lumna chhuak lakah a vêng dawn a ni. Kum 1996 khan he project hi Next Generation Space Tepescope tih hmingpuin bul ṭan a ni a, 1999 khan a hmasa chu zo khatin kum 2005 khan a pumpuia ennawn (major redesign) a ni a, chu chu kum 2016 khan zo felin, kum 2021 December ni 25, Krismas ni tak khan vânsângah kahchhuah a ni ta a, a senso pawh a turu hle a, hemi senso atan hian US Dollar 10 billion hman a ni. He entlang hian a hmaa an lo neih Hubble Telescope aiin a lêt zain thil a hmu fiah zawk tura ngaih a ni a. Chu mai bakah Hubble Telescope in a hmuh phák loh let eng emaw zat hmu pha tura duan a ni bawk. Eng kum (light year) 13 billion laia hla hmu pha tura duan a ni. Chumi awmzia chu kum billion 13 kaltaa mi pawh va hmu pha tura ngaih a ni, a thlalák rawn thawn thlàk ṭhenkhat pawh hi scientist-te chuan kum billion 4.6 vel kal tawha mi, big bang insiam hnu lawka mi niin an ngai. He James Webb Space Telescope mission hian thil tum pali a nei a, chungte chu:

1) Big Bang hnua arsi insiam hmasa ber leh vân thengrenga arsi bâwrkhawm lo insiam ṭan dan han zir chian.

2) Vân thengrenga arsi bâwrkhawm (galaxy) lo awm dan leh an insiam chhoh dan zir chian.

3) Arsi ho insiam leh inrem dan leh planet lo insiam dan zir chian.

4) Ni leh a heltu planet zir chiana nunna (life) lo awm ṭan dan zir chian tihte a ni.

Kum 2021 December ni 25-a vânsânga an kahchhuah chuan kumin July ni 11 khan lei lamah arsi bâwrpui thlalak, khawvelin a la hmuh ngai loh ropui tak tak chu a rawn thawn thla ta a ni.

Tu nge James Webb-a chu?

He entlang ropui tak mai hming an puttirna James Webb-a hi vânsâng lam chanchin zirna lama thawhlawk tak mai a ni a, kum 1961-1968 chhûng khan NASA-ah Administrator hna thawkin vânsâng lam chanchin zirnaah hian nasa takin hma a lo la tawh a. Kum 1906 khan North Carolina, US ah a piang a, kum 1928 khan University of North Carolina aṭangin a graduate a. United States Marine Corps-ah kum 1930-32 chhûng khan Second Lieutenant hna a thawk a. The George Washington University Law School-ah dân lam a zir leh a, 1936-ah a graduate a. Kum 1938 khan Patsy Aiken Douglas nen inneiin fa pahnih an nei. Kum 1949-52 chhûng khan US Presdient Harry Truman-a hnuaiah Secretary of State hna a chelh bawk.

Kum 1961-1968 chhûng khan President Kennedy-a hunlaiin NASA office-ah Administrator hna chelh turin Kennedy-a khan a ruat a, hetih hunlai hian vânsâng lam chanchin zirna atan theihtawp a chhuah a, a hming pawh a chher ta hle nghe nghe a ni. US-in vânsâng lama hnuhma duhawm tak tak a neih Apollo-1 te, Gemini 8 (1966) te leh Apollo-11 hlawhtling taka an kahchhuahnaah khan Webb-a hmalákna leh hnathawh pawimawh a tam hle. A hunlai hian khawvela thil chhinchhiah tlak Neil Amstrong-a te thlaa an han lawn kha a kaihhruaina hnuaiah hlawhtling taka neih a ni bawk. Heng a hnathawh ropui tak takte avang hian kum 1969 khan President Johnson-an Presidential Medal of Freedom chawimawina tangkapui a hlan nghe nghe. Kum 1992 March ni 27 khan a thi a. Mahse a thih hnuah pawh a hnathawh leh sulhnu avangin khawvelin a la hre zui ta zel a nih hi.

Van boruak zau tak khi...

Webb Space Telescope chuan July ni 11 khan lei lamah vân boruaka arsi bâwrkhawm thlalak mawi leh hmuhnawm tak takte chu lei lamah a rawn thawn thla a, chû'ng thlalak, khawvelin a la hmuh ngai loh, kum maktaduai tam tak kal tawha mite chu July ni 12 khan NASA chuan khawvel hmuh theih turin a pholang ta a. Khawvelin arsi thlalak mawi danglam tak kan lo hmuh theih phah ta a ni.

Mithiamte chuan vân boruakah khian arsi bâwrkhawm an tih mai; galaxy hi billion 170 vel awmin an ring a. He arsi bawr khat (galaxy) ah hian arsi mal maktaduai tel an awm bawk a, kan chênna khawvel hi chung arsi zinga pakhat chu a ni a. Kan chênna khawvel aia lian hi arsi maktaduai tel eng emaw zat an la awm a nih chu. Mithiamten an hriat theih chin chu tunah hian galaxy 7 an awm a, chungte chu: 1) Andromeda Galaxy 2) Canis Major Dwarf Galaxy 3) Cygnus A 4) Maffei I and II 5) Magellanic Clouds 6) Milky Way Galaxy 7) Virgo A te an ni. Heng arsi bawr bakah hian la hmuhchhuah loh leh la hriat phak loh hi a maka maka tam awmin an la ring bawk a. Chuti a nih chuan van boruak thengreng (universe) chu eng tiat chiaha lian nge tih pawh hriat phák rual a ni lo. Chu'ng arsi te chu anmahni kawng ṭheuhah an kal a, siamtuin a ruat ang zelin an her vel a ni.

Kan awmna lei chanchin pawh kan la hriat chip dip dep hmain kan lei ang bawka arsi dang hi a maktaduai tel vân boruakah khian an leng suau suau a, khawvel mithiamte'n an zir belh zel a, an hriat belh zel a, vân boruak zauzia te, arsi tamziate an hmuhchhuah belh zel a, nunna hial te pawh khawvel ni lo arsi dangah a awm ringin nasa takin an zawng mek a ni. Chutih laiin kan Bible chuan kum 2000 chuang lai liam tawhah khan khi'ng Pathian kutchhuak ropui khi a lo tlangaupui daih tawh a.

Zan khat chu Israel lal ropui Lal Davida kha a inchung zâwlah a hawi thawveng a, vân lam a han thlir a, arsi lo pe un mai chu a thlir a, Siamtu Pathian ropuizia chu vâna thil siamah chuan a hmu a, "Vânte khian Pathian ropuizia chu a hriattir a; Boruak zau tak khian a kutchhuak chu a lantir ṭhin a," (Sam 19.1) tiin Pathian kutchhuak ropui hi a lo aupui daih tawh a.

Tunlai khawvel mithiamten James Webb Space Telescope ropui turu lutuk, chêng vaibelchhe 1000 (US Dollar) man lai siam hmanga arsi lo pian dan te, khawvel lo insiam dan te, nunna lo awm ṭan dante hmuhchhuah tuma an beih laiin kan Bible chuan heng zawng zawng siamtu hi a lo sawi daih tawh. Joba bung 38-ah chuan Pathianin heng zawhna harsa pui pui hi Joba a lo zawt a:

Leilung nghahchhan ka siam lai khan khawiah nge i awm?

A len lam bite tu nge thliah?

Vârparh arsite an zâikhawma, Pathian fate zawng zawng an au lai khan,

Tuipui chu chhûla a lo chhuah lai khan

Tuin nge kawng lo khar hnan?

A silhfen atan chhûm ka siam a,

A tuam puanah thim chhah tak;

I pian achinah zing hnenah, thu i pein,

Khawfingchat hi a hmun tur i hriattir ngai em?

Tuipui hnarah te i lût tawh ngai em?

A thukziate i fang chhuak tawh em?

Lei zauziate hi i hre phak em ni?

Tu nge chhum dumahte khian finna dah a,

Tu nge arsi thlawkte hriatthiamna pe?

Chu'ng zawng zawng siama thununtu, an kalkawng buatsaih a, an her vêl dan zawng zawng thununtu leh siamtu Pathian chu eng ang taka ropui ni ang maw!

Lal Davida chuan vân lama Pathian kutchhuak khi ropui a ti êm êm a, "I vân i kutchhuakte, Thla leh Arsi i ruathote khi, ka ngaihtuah chang chuan mihring hi eng nge maw a niha, i hriat reng ṭhin ni?" (Sam 8.3) a ti hial a nih kha. Heng thil zawng zawng siamtu, leilung leh khawvel chauh ni lo va, van boruaka arsi sang tamte siam a, ni leh avela herho planet zawng zawngte, anmahni hunbi ṭheuha insu buai leh intibuai miah lova an her siau siaute khian Pathian ropuizia chu a lantir a ni. Chu'ng zawng zawng siamtu ropuizia chu a kutchhuak thilsiamah chiang takin a lo lang zel a nih hi. Thing pakhat aṭanga thing dang lo chawr chhuak ringawtte hian siamtu kutchhuak ropuizia an puang asin.

Kan Mizo miril Pu RL Kamlala chuan he Siamtu ropuizia hi a kutchhuak aṭangin a lo hmu a, leilung leh khawvel a lo din hma daih tawh khan chu hriat phák loh Pathian chu a lo awm tawh a, khawvel mithiam leh mifing ber berten Webb Space Telescope in vâna siamtu kutchhuak ropui arsi bâwrpui thlalak hahipa an sawi laiin, Pu Kamlala chuan chu'ng thilsiam ropuite chuan an Siamtu zarah chauh enna an nei ve a ni tiin chung zawng zawng piaha a ropui ber chu siamtu Pathian a nihzia a lo puangchhuak a. Kum zabi 21-naah khawvel thiamna tharlam ber berin vân boruaka zau taka arsi thlalak mawi danglam leh ropui tak tak la hmuhchhuah ngai loh chu a hmuchhuak a, khawvelin mak tiin hahipin an sawi a, mahse Galaxy bâwrpui piahlama siamtu Pathian ropuia chu thlarau mitin Pu Kamlala khan a lo hmu daih tawh a, chu'ng arsi bawr ropui tak takte chuan an siamtu zârah enna an nei ve chauh a ni tiin Pathian ropuizia a lo puang daih tawh a ni.

Tui leh leilung reng an dinchhuah hma khan

Hriat phák loh Pathian i lo ni

Ni leh thla leh arsi te zawng khian

I zârah enna ropui an nei ve.

Arsi bâwr khawm (galaxy) khi eng zata tam nge, arsi dangah nunna a awm ve em? Arsite khi engtia lo insiam nge? Universe khi eng tiat chiaha zau nge? etc etc he leia zawhna, a chhanna kan hriat loh zawng zawng hi van kan thlen hunah a siamtu kan la zawt ang a, webb space telescope in a hmuh phák loh zawng zawng hi fiah takin kan la hmu dawn a ni. Chu'ng thil ropui zawng zawng siamtu chu kan Pathian a ni a, a kutchhuak hi a ropui teh asin! Khawvela mithiam filawr tak takte'n Pathian kutchhuak ṭhenkhat hi kum tam tak kar danah an hmuchhuak ve zauh zauh ang chauh a ni. Nang leh kei hi chu siamtu kutchhuak ropui danglam tak chu kan la ni cheu lehnghal! Kan Pathian zet hi zawng, hriat phák rual loha ropui leh sâng a lo ni ngei mai.

- PC Nghaklianmawia