Written by
CT Lalrinawma

ENGVANGIN NGE KEINI MIZOTE CHU TUIPUIRAL AṬANGIN HLA TAKA MITE "CHANCHIN ṬHA" HRILHA MIN RAWN ZAWN CHHUAH MAI CHU LE? (Chhan ṭha tak leh tum mumal tak, a tirtu Pathianin a neih ngei a rinawm)

He lehkhabu "Lushai lu la hnam zingah" (Among the Head-hunters Lushais) tih, pioneer momissionary Pu Buanga leh Sap Upa­ten November 1899 a chan­chinbu pakhata phek 10 chuang hleka an ziak chu ava ngaihnawm em!

Kum 1800 chho velah khan keini Mizote chu "Lushai" tiin hnam dangin min ko a. Ni tla senglo­va khawvela rorelru Kum­pinu Lalram meuh pawhin "Lushai" tiin min ko/ min ziakin min chhinchhiah a! Tunah erawh kum 1900's hnu lam, kum zabi 19 hnu lamah erawh keimahni ngeiin, midangte min lo koh dan ni tawh loin "Lushai" tia hriat leh koh ṭhinte chuan "Mizo" tiin kan in ko a, India ram chhungah State hial nei vein 'Mizoram' phuah a lo ni ta.

Khawvelah hnam tam tak chu an awmna rama an tlem zawk leh chak lo zawk vangin awp behin an awm a. An aia hnam tam zawk leh ram chak zawkten awp betin an duh dan ni lem lovin an hming leh nihna sawi nan thumal phuah chawp te an hmang fo a ni. Tun hmaa South Africa ram aṭanga sal atana hralh ṭhinte chu North America - Canada ramah te chuan mihang (black) hote chu 'Negro' tiin an ko mai ṭhin. Mahse, tunah chuan 'Black African, Black American' tiin emaw 'Black' tia koh mai chu anmahni pawhin kohna leh nihna sawi nan an lo duh ta zawk a. Chutiang zelin Mizoram chhunga hnam tlem zawk 'Takam leh Tuikuk' tia koh te pawh chu "Chakma leh Bru" tia koh an lo ni ta a. Tuna Bru hote chu "Tuikuk, Reang" tia koh leh hriat ṭhin ni mahsela, an hnam duh dan ang thlapin, "Bru" tiin hriat leh koh an lo ni ta zawk a ni.

Tuikuk aṭangin anmahni duhdan ang tak zelin Reang-ah, tunah phei chuan, kum zabi 21naah chuan Mizo mipui tam zawk pawhin Takam/ Tuikuk tia ko tawh lovin, anmahni duh ang ngeia kohna turin, "Bru leh Chakma" tiin kan koin kan ziak ta vek mai a ni.

Chutiang zelin India Constitution meuhin, "Lushai Hills" tih chu "Mizoram" tiin a ziak a, a chhunga cheng hnam hrang hrang "Pawi, Lakher" tia a ṭhen hranna te pawh "Lai leh Mara" tia thlak a ni a. Chung hnam hlawm lian zual, mahnia Autonomous Dist Council (ADC) neitu pawh chu "Mizo" tihah tel vekin, kum zabi 19 tawp lam aṭangin "Mizo hnam" tia hriat lar mek chu a lo piang ta. Chung "Mizo hnam" te chu Chanchin Ṭha vang chauha khawvel eng hmu kan ni. Lal Isuan, "Kei hi khawvel entu ka ni, tu pawh mi zui chu thimah a leng tawp lovang a, nunna eng a nei zawk ang" (Jn. 8:17) tia kum 2000 liam taa a sawi chu tidiktu hnam kan lo ni ta a ni.

Chutiang hnam tlemte che tla vel chu khawvel hmun danga Pathian ring­tute chuan an World Mission kalpui dan te leh an kohhran in relbawl dan te chu an ngaihvenin, hmuh an chak ta em em mai a nih chu!

Thim ata eng mak taka min hruaitu, hnam thianghlim leh hnam thiltithei leh hnam ropui ni tura min buatsaihtu Pathianin a chhiahhlawh (missionary) te hmanga a hna thawh dan, an tawnhriat leh mit ngeia an hmuh dan kum 1894 vela mi an lo ziak chu ngaihnawm dangdai tak a ni e! Tunah chuan Lushai hote chu Mizo tih kan lo ni ta a, thim hnuaia leng, zana lenga pai ṭhinte chu Chanchin Ṭha engah chhun enga leng ang maiin, khawvel tharah chengin, " Pathian mi, zahngaihna hmutu" (I Pet. 2:10-11) kan lo ni ta hi a ropui em em a ni!

Chu'ng hnam, khawevel leh India ram zau leh mihring tluklehdingawn 1.3 chenna rama hnam tlem te "Mizo" tia khawvel hriat hlawh mekte chu Chanchin Ṭha avangin khawvel hmun hrang hrangah hriat hlawhin kan awm ṭan mek a, engtin nge chu'ng hnam tlem te chuan khawvel pum huapin Chanchin Ṭha (Global Evangelization/ World Mission) chu an kalpui zel ang? tiin, mite ngaihven hlawh tak kan lo ni chho ta a ni!
He "Among the Headhunters" tih ka chhiar aṭanga ka rilrua lo lut chu, kum 1890 vel khan khawvel chu zin veivah a la harsain, tunlaia darkar rei lo tea thlawhna hmanga kan thlen zung2 theih ram leh khuate chu tuifinriatah lawng hmangin thla 2/3 laite zin ngai a ni a, kum 1800's velah phei chuan Mizoram-India chu sawi loh, London aṭanga India ram zinte leh Lushai Hills zinte chu a harsain a khirh hle ngei ang.

London khawpui lian leh zau takah te pawh chuan Zu zuar te, Zu ngawlvei te, Pathian hre lote leh Ruihhlo ngaite leh KS rim nam mi lepchiah, awm ṭha duh lote pawh an tamin, "Hna thawk lova, Pathian pawh ngaihsak reng reng lo" ṭhalai rualte bakah thim hnuaia la ṭhua cheng duh zawk tlat, "Mi intiveihote leh luhlul, kawhmawh bawl, ṭha duh hauh lo, ring ve duh lote" pawh an awm ve nual ngeiin ka ring a, Sap tlangval pahnih Pu Buanga leh Sap Upain India ram rethei leh bawlhlawh tak, natna tamna ram chu, an lungrila LALPA'N veina a dah laite leh, "Mi lu la hnam" tia hriat hlawh "Lushai" ho, tuna Mizo ni tate zinga rawngbawl tura pen chhuak tura chung lam kohna an dawn laite chuan, eng ang takin nge "thlarau indona" an nunah te an hmachhawn ang a, anmahni hmangaiha lainatuten ṭawngkam an chhak khum hlawm ang aw... tihte ka ngaihtuah zui neuh neuh va.

"England aṭangin khitiang Asia ram pilril leh India ram rethei leh natna tamna ramah chuan han kal duh teh suh u. Mi lu la hnamte chuan an lo that ve ang che u ang a, malaria leh natna dangte vanga thih maite awlin, ramsa kawlhte pawhin an lo seh hlumin in han thi tlaw mai mai ang e. Hengah pawh London kawtthlerah te pawh mirethei ṭanpui ngai an tam hi. Kan ram pawh vei a ngai a lawm. Pathian ngaihsak lo, kristian inti si piangthar lo pawh an tam em hi. Ram kilkhawr lutuk han veia kal kher a ṭul lo ve. Missionary-ah in kal duh a nih pawhin, ram pilril lutuk leh hla lutuk lo, hrehawm lo zawk deuh leh hmun leh ram nuam leh him zawk a tam a, chu'ngah te chuan kal tum zawk rawh u," tia anmahni duhsak inti taka thurawn petute pawh an awm ve ngeiin ka ringhlel lo.

Mahse, chung an ṭhiante leh chhungte leh tute emaw ṭawngkam aiin, van lamin tihtur neia a hrilhna leh Pathian kohna aw, an thinlung chhungril ( inner heart/bottom of heart) aṭanga lo ri chhuak "Pathian aw" chu ngun taka ngaithlain, an fianrial nun hman apiangin a lo ri ring telh telh ang a, an bengah te chuan lo ri ring zelin, a tawpa tawpah chuan chunglam aw chuan Thlarau Thianghlim ṭanpuina ang zelin a rawn tir chhuak ta ni ngeiin ka ring ta a ni. An va lo fakawm teh lul em!

"Thil tha chanchin lawmawm thlentute ke chu a va mawi em!" (Rom 10:15, Isaia 52:7) tih Bible lo sawi chu an tidik em em a lo ni. J. H. Lorrain (Pu Buanga) leh S. W. Savidge (Sap Upa) te chuan an nun petu Isua Krista vek an nun pek let nachang lo hre lo se la chuan, keini vawiina "Kawvel eng" Krista zara lo ni ta Mizo hnamte hmakhua chu a la thim hle ngeiin ka ring.

- CT Lalrinawma