HMEICHHE DINHMUN CHUNGCHANG
Thuhma: Hmeichhiate hi an pawimawh em em a, khawvel hnam tin hi hmeichhe tel lovin kan khawsa thei lo a ni.
Pathianin mihring a siam khan leia vaivut hmangin a siam a, a hmingah Adama a sa a. Mipa amah chauha awm chu dikin a hre lo va, Pathianin a kawppui awm mi siam ṭha a ti a. Adama chu a muthilh hlanin a nakruh pakhat a la a, chu chuan Hmeichhia a siam ta a, a hmingah Evi a sa a ni. Evi leh Adama chu pumkhat an ni. Tichuan, chi an thlah ta zel a, an thlah kal zelah chuan Isua Krista, Pathian fapa a lo piang ta a ni.
Hemi thu kal zelah hian hmeichhia nge ropui mipa tih hi ngaihtuahnaah a awm fo ta a. St. Augustin-a chuan heti hian a sawi, “Hmeichhia hi engti kawng maha ngaihnep theih a ni lo, mipate lu Krista kha mipa tel miah lova pai leh hrin a ni miau va,” a ti. Mary Carolyn Davis-i chuan, “Hmeichhia hi kawngka bula ke tahna (doormat) ang kan ni a, an luh leh an chhuaha mipate rah ziah tur kan ni; mahse, rahbehna kan nihna aiin mipate ke chawitu leh tithianghlimtu kan nihna hi a pawimawh zawk a, kan hnuaihnung ta em em tihna a ni lo,” a ti. Abraham Lincoln-a ve thung chuan, “Hmeichhia hi mipa luruh aṭanga siam a ni lo va; chuvangin, rorelnaah chuan an lo inkiltawih hi an tihtur pangngai a ni e,” a ti ve bawk.
Bible thu: Kristiante innghahna Bible chuan heti hian a sawi: Nupui chuan ama taksa chungah thu a nei lo va, a pasal chuan thu a nei zawk a ni, (I Kor. 7:4). Mipa hi hmeichhe tana siam a ni hek lo; hmeichhia erawh chu mipa tana siam a ni zawk, (I Kor. 11:9). Kohhranho inkhawmnaah chuan hmeichheho chu ngawi rengin awm rawh se, anni zawng thu an sawi phal a ni si lo, (I Kor. 14:34). Nupuite u, Lalpa hnena in intulut ang hian pasalte hnenah intulut rawh u, (Eph. 5:21).
Amaherawhchu, hmeichhiain zirtir zawng ka phal lo, mipa chunga thuneih ka phal hek lo, ngawi rengin awm zawk rawh se, (I Tim. 2:12). Isua kha Kanan khuaa inneihnaa a kal khan Uaiin an tlachham ta a. Isua nu chuan, “Uaiin an tlachham ta e,” a ti a. Isuan a nu hnenah chuan, “Hmeichhia, nanga mi lo hriatsak tur eng nge awm. Ka hun a la thleng lo ve,” a ti a, (Joh. 2:4). Heta Isua ṭawngkam pawh hi a na hle. Keini Mizote chuan mahni nute ‘Hmeichhia’ tiin, kan thinur tawpah pawh kan ti ngai kher lo vang. Tin, mipui 5000 hrainaah pawh khan 5000 kha hmeichhia leh naupang tel lovin tih a ni kher bawk.
Khawvel ram hrang hrang thlirna: Tunah chuan khawvel ram hrang hrangin Hmeichhia an thlir dan kan sawi leh ang a.
1) Mizoram: A hmasa berin Mizoramin hmeichhia kan thlir dan hi sawi ila. Kan society kalphungah hian hmeichhia leh mipa hna bik a awm a. Hmeichhia chu âwmnem zâwk leh mipa chu âwmkhauh zawk niin kan hria. Chuvangin, hmeichhe hna leh mipa hna a awm bikna lai a awm. Mizo chu thlawhhma, lo nei ṭhin kan ni. Hetah hian lo atan ramngaw vah te, sahrâng beih te, râl beia milu lakte chu mipa hna a ni. Hmeichhe hna ve thung chu a tlangpuiin in lam hna enkawl a ni ber a, fanau enkawl te, ran vulh enkawlte hi a ni. Hmeichhia chuan zing thawh vel leh buhhâk a lâwk a, sumah a dêng a, chhum theih turin a thlei vek bawk. Heng bakah hian tui chawi te, thing phurte hi hmeichhe hna bawk a ni. Tuikhur chu a hla emaw, a hnai emaw, tui chu a kang amaw, kang lo emaw tui chawi chu an mawhphurhna a nih avangin, “Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo,” tih ṭawngkamte hi an neih phah a ni. Hmeichhia chu pasal neia mi ina awm tur a nih avangin, “Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo,” tih ṭawngkamte hi a awm bawk. Ṭhianzaho inkawm chuan keini chuan neih kan lo nei lo ve tiin, pakhat chuan, “ Nu-i, i nau a ṭap. Nu-i i chaw a so, Nu-i, i arlawi a hun, Nu-i , i vawk chaw pek a hun,” tiin, mipa hian neih kan lo nei ve lo, a han ti nghe nghe a ni.
Lo lam hnaah chuan hmeichhia leh mipa chuan kan thawk tlang vek ṭhin. Nu chuan feh haw a hun chuan thing tuah tur chu êmin a phur a, chawhmeh atan thlai a phur bawk a, mipa (pa) erawh chuan iptepuiah chemtum chauh akin Nu hnungah chuan a kal ṭhin. Hei hi a chhan chu, hetih hunlai hi chuan feh kawng pawh râl ram a ni vek a, pa chuan nu, hmeichhia chu a vên a ngai ṭhin. Mizo hmeichhe nula Chhingpuii pawh feh kawngah ral kutah a thi a ni. Chuvangin, mipa chu râl bei turin feh kawngah pawh inrin reng a ngai a, iptepuiah chemtum chauh aka hmeichhia (nu) a zui kha, mipa chu hmeichhe vengtu (bodyguard) a nih vang a ni. Hmeichhia chu silhfen siamtu, puan tahtu a ni a, zan lam sin tur pawnpui pawh hmeichhe tah vek a ni. Hetiang hian hmeichhe hna hi a hautak em em a, mipa hna lamah khan mipa zui ve zel hman a ni lo a ni.
Hun a lo kal zel a, Missionary ten A AW B lehkha zirna lam buaipuiin sikulte an rawn din a. Hetih lai chuan mipa hian lehkha an zir ber a, hmeichhia erawh chuan an zir ve vak lo, nu leh pa pawhin, “Hmeichhe lehkha thiam chu ngaihzawng lehkha thawnna mai a ni,” an ti. Heng hun thim lai hi kan pel zel a, tunah chuan hmeichhe lehkhathiam kan nei ṭeuh ta a, sorkar office-ah pawh a Head ber te pawh an awm ta a ni. Tichuan, ram leh hnamin hma a sawn zel a, mipa chauh lal ni ṭhin kha kalphung a dang zel a, lal bik chhungkuaah khan lal kha a thih chuan, mipa a rem loh chuan hmeichhia pawh an lal ve mai bawk. Hetiang hun laia hmeichhia lalte chu, Darbilhi Fanai te (1841-1898), Lalnu Ropuiliani te, Ropuichawngi te, Tuali Chenkual te, Pi Dari te, Darlalpuii te, Pi Liani te, Rotei te, Rochhingpuii te, Thangtinluti te, Mangcheri te, Khupkhawthangi te, Lalngurvungi te, Tawkthluahi te, Singtlemi te leh Darhmingliani Lungkawlh te hi hriat theih chin a ni, (VLN 29.6.22). Hengte hi kan sawi duh chhan chu a hun lai inawp dan azirin hmeichhia pawh an lal ngei a ni tih hi a ni.
Heng bakah hian tunlai hunah chuan Mizo hmeichhiate'n hma an sawn nasa em em a, Democracy ram kan nih chinah chuan District Council hunah pawh District Council Memberah Lalziki Sailo te,1972 U.T. hunah PI Thansiami te, State kan nih hnuah Pi Saptawni te, Pi Lalhlimpuii te leh Vanlalawmpuii Chawngthu, State Minister te hi hmeichhia kan neihte an ni leh a ni.
He'ng bakah hian Mizo hmeichhia khawvel tukverh dak chhuak theite pawh kan nei leh nual a ni. Chungte chu, Boxer lamah Lalfakawmi Ralte, Zohnuai te, Jenny R. Lalremliani, Dinthar te, Lalenkawli, Lawngtlai te, Lalruatfeli, Edenthar te, Dorothy Lalchhanhimi, Lawngtlai te, Vanlalduati, Ramhlun te leh Vanlalhriatpuii Champhai Vengthar te hi kan nei tawh a ni.
Silai kah thiam berah Lalrammawii Sailo kan nei tawh bawk. Hockey-ah Lalhlunmawii te leh Lalremsiami Kolasib te kan nei tawh bawk. Karate-ah Zonunmawiii, Lianpui leh Mt. Everest lawn chhuak Lalrintluangi, Dinthar kan nei tawh bawk a ni.
2)Khawvel ram hrang hrang: Tunah chuan khawvel ram hrang hranga nupa dinhmun kan thlir leh ang a. Nupa dinhmun hi hmeichhia avanga danglam thei tak a awm ve ṭhin. Hengte hi Mizoram dinhmun kan inenfiah nan ni se la.
a) Sap ram (USA): Sap ramah chuan hmeichhia leh mipa intlukna ram a ni a. Nupa tuak 2000 atanga an inenfiahnaah chuan inneih ṭhat leh tur ni se 70% chuan a pangngai neih leh an duh lo va, 30% erawh chuan a pangngai neih leh an hnial lo. Sap ramah chuan nupa tuak 50% chu an inṭhen tawh a ni. USA bikah hian nau titla chu 14550 (10%) an awm tawh.
b) Japan ramah: Japan ramah chuan hmeichhe dinhmun a hniam a, nupa inṭhen an awm ve ngai lo (VLN 22.8.15).
c) Saudi Arabia: Saudi Arabia-ah chuan 2015 aṭangin hmeichhiain vote an nei ve chauh. Hei hian hmeichhe dinhmun a hniam hle tih a entir thei ang.
d) India ramah: Mizoramah chuan nupa inṭhen 6.34% an awm a, Jail tang Mipa 690, Hmeichhia 140, an vaiin mi 830, Jail-a leng lo Mipa 210, Hmeichhia 36, an vaiin mi 246 an awm bawk. Meghalaya-ah chuan nupa inṭhen 4.11% an awm . State dangah chuan nupa inṭhen 1.00 % /0.68 % an awm, (Aizawl Post. 12.3.2015).
e) Belgium-ah : Nupa inṭhen 70% an awm (Rev. Lalchansanga, 22.11.18).
3)Democracy-ah Mizo hmeichhia: Aw le, tunah chuan kan sawi tum tak Mizo hmeichhia, Democracy dinhmunah kan sawi tawh ang a. India Constitution Amendment November 24, 2009-a Bill an pass-ah chuan AMC (Aizawl Municipal Corporation)-ah chuan Seat 15% chu hmeichhe tan dah a ni a. Amc chuan July 1, 2008-ah chuan seat 33% chu hmeichhe tan a dah a, chu chu 1/3 seat chu hmeichhe pual bik tihna a ni. February 16, 2021-ah chuan Local Council seat 545-ah seat 148 chu hmeichhe tana dah a ni. Village Council inthlannaah pawh seat 2454-ah seat 630 chu hmeichhe tana dah a ni bawk.
Tichuan, kum 2018 MLA inthlan khan hmeichhe Candidate 18 an awm a, pakhat mah an tling zo lo (Aizawl Post 12.12.18). Hetiang hi hmeichhe dinhmun a ni a, Hmeichhe Bial bik te, Hmeichhe tan Seat bik ruatte hi a ṭul miah lo va, a timi (an Talent) an nih phawt chuan India Constitution khawiah mah hmeichhe tan an zalenna khap a awm miah lo a ni. Hmeichhia emaw , mipa emaw an nih avanga vote loh emaw, hmeichhia emaw mipa emaw an nih avanga vote emaw te hi a ṭha ber lo. Hmeichhia emaw mipa emaw pawh ni se, ram leh hnam hruaitu atana ṭha leh fel an nih chuan vote mai tur. Union din tirh lai a, “Kan party a nih chuan vawkpui pawh ni se ka vote ang,” tih hun lai ang kha chu kalsan a hun tawh a ni.
- Dr. Lalzuia Colney