Written by
Isaac Zoliana

MIZO LANGUAGE Renaissance TIH KHA

He thupui hmanga Rev. Lalthanzauva thu rawn ziah kha a ṭha hle a. Mizo ṭawng tihmasawn tûra ka rawtte han tarlan ve ṭhain ka hria a. Mizo ṭawng kan tih hi Lusei ṭawng a ni a. Lu tawiho pawhin an thiam vek a. Anmahni bil ṭawng nen an hmang kawp thei vek a ni. Kan Lingua Franca a ni a, kan ṭawng inṭawm a ni.

Pathianin Mizo ṭawng hi a ṭha sain min pe a. Hnam dang, Vai leh Saphote'n min pawlh hma chuan Mizo ṭawng hi Pathian min pêk ang angin kan hmang a.

Kan ram thing leh maute kha British sawrkar khan Bengali Contractor te hmangin an ru char char a. Bengali Contractor-te khan Tuikuk leh Takam te kha thing leh mau latu berah an chhawr a. Mizo Lalte khan an ram thing leh mau chu ru tawh lo turin an hrilh ṭhin a. Mahse, thing leh mau chu Calcutta-a lehkhapuan siam nan an ru lo thei lo va. Mizo Lalte thinrim tihngaihna hre vak lo khan Tuikuk leh Takam te, Bengali-hote chu an zuk rûn a. An in leh lote an halsak a. Anmahni pawh an that a, salah an man bawk ṭhin. Mahse, British Sawrkar chuan kan thing leh mau an rûk chu an titawp thei lo. Lehkhapuan an mamawh reng si a.

Captain Thomas Herbert Lewin leh Dr. Brojo Nath Shaha te chuan Mizo ṭawng, Lhoosai ṭawng chu an thiam ang angin ABC hmangin an lo ziak a.

Kum 1891 khan Falam Bawrhsap H.G. Hooke chuan Mizo A AW a lo siam tawh a. Kum 1884 ah Dr. Brojo Nath Shaha chuan Mizo ṭawng Grammar a lo siam tawh bawk a. Hengho lehkhabu leh Sapupa te pawhin kan A AW hi an lo siam chhuak a ni. Pu Buanga te A AW chu ziak nan a kim lo va. Zosapthara lo chhuah khan ‘ng’ a belh a. Kan A AW chu ziaka hman theih a lo ni ta a.

Pu Buanga chuan kum thum chhung lekin Dictionary of the Lushai Language, Pu Buanga Dictionary kan tih chu a lo siam ta a. A fakawm hle mai.

Pu Buanga hi Mizo eng emaw zatin an ṭanpui a. Kum 1939 khan a buin a lo siam ta a. Lushai ṭawng ni lo, Mara ṭawng nge Lai ṭawng tih hriat loh thumal hi a awm nual bawk.

Entirnan : têi = Pro. Myself, thyself, yourself, himself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves.

Pu Buanga Dictionary hi Preface leh Introduction aṭangin hmanhmawh miah lovin ka zir chhuak dap a. Mizo ṭawng, Sap ṭawnga a lehlin, a hrilhfiah dik lo hi a tam em em a. Phek tinah chuan a awm lo deuh a ni.

Pu Buanga Dictionary hi Missionary lo kal thar zelte chuan Mizo ṭawng zir nan an hmang zel a. A dik leh dik lo kha dik angin an zir vek a. Pu Buanga te ṭhian dun khan kan Bible leh Hla te Mizo ṭawng dik lo hmang chuan min lehlinsak a. Ni tin zirlai bute pawh min siamsak a.

Heta ṭang chiah hian Mizo ṭawng chu a kal sual lo thei lo va. Pu Buanga Dictionary-a hrilhfiah/lehlin ang ang khan Bible leh Hla an let a. Ni tin naupang zirlaite pawh Zosaphluia leh Zosapthara te chuan an siam ta a.

Mizo ṭawng ni si, awmze nei miah lo, an hman rim hle site chu – fo ṭhin, reng ṭhin, reng fo, zel ṭhin, zel fo tih-te hi an ni a. Hengte hi kan Hla leh Bible ah hian an tam mai. Kan Bible leh Hla bu-te hi Savun kawm nalh takin kan tuam a. A chhungah chuan Mizo ṭawng dik lo a tam lutuk si a. An uiawmin, an pamhmai hle zawng a nih hi. Tihdik thuai thuai a va nghahlelhawm ve le aw!

Rebecca Saimawiin, ‘Amah a hnai reng fo’ tiin mawi takin a sa a. Han belhchian chuan, ‘reng’ awmzia chu ‘fo’ hian a tichhe vek a, awmze nei lovah a siam si a nih hi. ‘Amah a hnai reng e’ tih ni se chuan Pathian awm dan dik tak a sawi ni mai tur.

‘Fo’ leh ‘ṭhin’ hi Pu Buanga hian a hrilhfiah/lehlin dik loh nasat avang hian, Bible-ah leh Hla-ah pawh hian an hmang sual nasa a. Ni tin zirlaibuah pawh an hmang sual nasa hle a ni. A dik lo tih kan hriat loh avangin keini, a ṭawng neitute pawh hian kan hmang sual ta zel a nih hi. Evil eh Adama sual kan chhawm ang hian, Pu Buanga tih dik loh chu kan chhawm ve ta zel a, Sapho tih dik loh tihdik hi kan tihtur a ni. Kan Hlate pawh Mizo ṭawng dik takin kan ziak ṭha tur a ni. Fo leh ṭhin Pu Buangan a hrilhfiah dan hi i lo en teh ang.

Fo = adv. Always, often, constantly, frequently, continually, ever, perpetually, invariably, still, yet.

Ṭhin = adv. Always, often constantly, frequently, continually, habitually, used to, in the habit of.

Philippi bung 4 : 4 Lalpa-ah chuan lawm ‘fo’ rawh u, tih pawha ‘fo’ hi always a ni a.

‘ Lalpaah chuan lawm reng rawh u. Lawm loh lai nei suh u’ tiin let ta se, Pathian nen kan inlaichinna chu a sawi dik chiah a ni ang.

Mizo Language Board hian kan Bible leh Hlaa ṭawng dik lo zawng zawng hi tidik vek turin hma a lak a ngai a ni.

Burma rama an ṭawng humhalhtu pawl pawh khian lehkhabu leh chanchinbua hman duh loh/phal loh ṭawngkan an nei. Inbiak nan chuan an duh leh an hmang thei a. An hman phal loh an hman chuan, an hmanna lehkhabu emaw, an chanchinbu emaw chu an mansak vek mai zel.

Kan Bible leh Kan Hla Bu-a Mizo ṭawng dik lo zawng zawng hi tidik vek ila. Ni tin naupang zirlaibua mite pawh tidik vek ila, Mizo ṭawng dik chu zawi zawiin a dik, kan pi leh pute hman anga dik kha kan hmang leh mai ang.

Tunah hi chuan M.A. B.A. te chu sawi loh Doctoral degree neite pawh hian ‘a ni’ leh ‘ani’ pawh hre hrang lo ang mai an awm te, ‘Enge’ leh ‘Eng nge’ pawh hre hrang lo kan lehkha zir sang zingah an tam ta.

British theologian-hovin kum 1947-a English Bible an lehlin thar khan Theologian-hovin an letling a. Sap ṭawng thiam-ho hnenah an pe a. Annin Theologian-ho sapṭawng dik tawk lo, siamṭhat ngai apiang a siam ṭha a. Chumi hnuah an zavaiin an enho leh a. An duhtawka an siam ṭhat hnuah chhut turin Press-ah an pe a, an chhu ta chauh a ni. Bible leh Hla-te hi mi tu pawh sawiselna leh rawtna hun pe se la. Chumi hnuah Press-ah chhuttir ta chauh se la, tun ai chuan kan Bible leh Hla-te pawh hi a ṭha zawk ngei ang.

Sapho Mizo ṭawng hman sual, an hman dik lohte hi tihdanglam lohva a ngaia awmtir reng hi a dik lo vang.

Mizo ṭawnga ‘V’ dinhmun hi a pawimawh hle a. Bible an lehlin thar khan, Chief Translator, Rev. Zairema khan ‘V’ hi bân vek ṭhain a hria a. Thumal tawpa o leh u leh h–a a tawp chuan ‘V’ hian a zui zel tur a ni a. Bible lehlin thar chu ‘V’ dah leh vek turin Mizoram Synod Palai Upaho khan an ti a. Tichuan ‘V’ chu an lo dah leh ta a. Mahse, han chhiar chhuah vek hi chuan ‘V’ awm lohna a la awm zauh zauh a ni.

Tu nge bawhzui ang?

- Isaac Zoliana