Bye, Bye! Sikul run nuam!
Kum rei lo te chhungin Mizoram School Education bikah thil danglam kan hmu hnem hle mai. School pattern, school calendar, school timing, syllabus leh zirlaibu, zir dan leh zirtir dan, exam dan thar etc. kan hre nual mai. Heng thil danglamte hi hmasawnna tak tak thlentu ni lem lo, danglam ve hrim hrim an ni tlangpui.
Danglam nasa tak lo thleng pakhat chu- English medium-in Mizo medium a nek chep tial tial hi a ni a; chumi hrula kan sawi tum ber erawh sawrkar sikul aia private sikul kan chawi lar tial tial hi a ni. Chhuan tam tak lo chawi tleitu, mi tin tana khaw hawina tukverh leh kal chhuahna kawngka awm chhun, mawlna thim chhah aṭanga khawvar eng hruai thlengtu, hmasawnna rahbi chuan kaitirtu, chhuahsan tawh hnu pawha vawi tam tak mumang lama kan la tlawh nawn fo ‘sikul run nuam’ kha tunah chuan a lo chuai zo ta!
India ram naupangte tan zirna chu a thlawna dawn theih tura buatsaih a ni. Chutih laia ram intodelh lo tak keini Mizote’n insengso tak maia lehkha zir kan duh tlat hi bih chian a ngai hle mai. Sikul building ṭha tak leh zirna hmanrua changtlung tak tak awmna, ‘trained teachers’ thawhna sikul chu mite’n an hnawl a nih si chuan, a chhan lian ber mai chu -
Sawrkar hi a ni: Mite’n sawrkar sikul an hlutsak loh chuan a mualpho ber tur chu sawrkar a ni. Education awmzia leh a thil tum phawk chhuak phak, ṭawngka chauh ni lo thinlung tak taka neitu ni ngam, rahbi pawimawh din chhuak thei, zirna hi hnam hnuk a ni tih pawm ngam sawrkar kan mamawh. Mizorama ‘sawrkar chak tak’ sawm chuang lai kan neih tawhte zinga tu mah hian tih tak zetin education hi an vei reng reng lo. Ṭhenkhat phei chuan School Education te chu ngaih pawimawh hmasak indawt (priority list)-ah 32-naah te an han dah (chhin) vel kha a nia!
District Council hun lai aṭanga mi thiam aia duhsak zawngte thun luhna bawmpui bera education kan lo hmang
ṭhin kha a pawi thuizia a lo lang ta. School Education nghaisatute khan kan ram leh hnam pawi an sawi chauh pawh a ni lo- Pathian pawi an khawih a ni!
A enkawltu department hi a ni: Zirna ruangruh leh a thawktu lam enkawltu (directorate etc) lamah hian rel fel thuai theihna (administrative efficiency) leh vil zui thiamna (managerial skills) a tlemzia chu tlang hriat a ni a; hmathlir (vision) te phei chu ram dang ta bik ang mai an ni. “Educational Planning” -te pawh ralkhat romei chhum ang chauh an ni rih. Ruahmanna siam dan (Planning techniques/ planning approaches) kan han sawi uar ve deuh berte lah kha ‘social demand approach’ tih ang duang vel, Khawnglung run hun lai pawha mite lo khalh chul tawhte kha an ni a; chutiang tal pawh han sermon pumhlum thei hotu kha kan nei tam lo kher mai leh nghal! Khalhfung vuan nghet thiam lo department hi chu mipui thli thaw hian mu leh mal nei lo lekin a chhem leng vel mai mai zawng a nih hi!
Policy/ programme/ project tam ber chu an hlen chhuah tum (goal) leh an thlarau ken (rationale) lam aiin, an sum ken tel lam kan ngaihven deuh ber zel. Kan hmalakna zawng zawng deuh thaw hi sum tam tak sen ral ngai chi (budget oriented) an ni a; kan sawi ve fo ‘missionary zeal’ hmanna tur, a puala pawisa awm lem lo keimahni remhriatna leh thlantui hmanga beih ngai hma lakna (effort oriented) erawh sawi tur a vang hle mai!
Thiamna lam buaipuitu pawl (academician), MBSE leh SCERT te, Teachers’ Training Institutes-ah te hian ṭhatpui tham leh belhfak tlak thiamna nghet leh tluangtling (professionalism) sulhnu a la awm meuh lo. A chang chuan kan thil hriat loh te, kan thiam lohte leh kan tih theih lohte hi a ho-lam hle ṭhin.
Tuthlawh leh hachhek hre hrang lo tan hmanlai thingtlang nunah din chhuah theih a ni lo. Pentateuch leh Septuagint tal pawh hre ngai lo hnen aṭangin Bible thu harsa hrilfiahna hmuh kan beisei hek lo. Chutiang bawkin ‘teaching method’ leh ‘teaching strategy’ tak ngial pawh hre hrang lem hlei lo hian khawi lam ‘world class’ mah hi kan chuangkai ik lo vang.
Zirtirtute hi an ni: Teachers’ Day-ah chuan ‘hnam dintu’ (nation builder) tiin min han fak ve ṭhin bawk tak na a, a tak takah chuan zirtirtu ṭhenkhat chu mahni chenna in mumal tak pawh din thei lo kan ni. Min fak(der)na tam tak hi kan phu tak tak chiah lo va, mipui beisei kan phak hek lo. Mahse sawi tur kan nei ve. Min chhertute hian min chher uluk tawk lo a ni. Zirtirtu min lak dan te, min chher hriam dan leh min enkawl dante hi ennawn a ngai. Academic supervision/ inspection tak ngial pawh neih ngai lohna ‘system’ hnuaia thawk zirtirtute aṭang hian thil ropui tak beisei suh.
Zirtirtu chu sawi loh headmaster atan ngat phei chuan tling leh tlak nihna (competency/ efficiency etc) lam hi ngaih pawimawh a ṭul zual hle a nih hi. “Hruaitu tling” tel lovin sikul a hlawhtling tak tak thei lo. Sakeibaknei pakhatin beram rual hruai ta se, an vaiin sakeibaknei rilru leh thinlung an pu ang; beram pakhatin sakeibaknei rual hruai thung se, an vaiin beram rilru leh thinlung an pu ang a, sakei ni ve si an ‘be’ chuah chuah mai dawn a ni!
Mipuite hi kan ni: Education hi ‘thar rang hmun’-ah siam kan tum a, kan duh ber chu sapṭawng leh sawrkar hna a ni a; chu chuan Private school a ko chhuak ta a ni. Miin educational philosophy, goal leh principle ṭanchhan mumal tak neiin, ‘pe chhuak’ rilru pu-in sikul an din ṭhin. Rah chhuah chhenfakawm tak neihtir tumin thi leh thau pawlhin an bei a, an ‘hloh’ pawh hlep-ah an chhiar ngam ṭhin.
India ram hmun ṭhenkhatah erawh chuan, vanduaithlak takin zirna hi sum siamna hmanrua ang lek a lo chang ta tlat mai a; university lem hial pawh a lo awm thei a nih hi. A hlawkna tur ngawt thlira hmalakna (cost-benefit approach/rate of return approach) hi chu sikul dinna lungphum atan chuan a duhawm lo takzet a ni. Education-in hlen chhuah a tum ber kha a thloh ṭhen thuai ṭhin. Bum nuam Mizo mipuite hian harh chhuah tik ni kan nei ang em le? Sawrkar hna hmu chuang lo, kut hna tawh tum chuang lo, sapṭawng (tak tak) thiam chuang lo, mahni hnam
ṭawng thiam bawk si lo, nun laklawh deuh deuh hi kan thar chhuak rem rum mai dawn zawng a nih hi!
Eng nge kan tih tak ang? Mi thiam thei kan seng lut ang. Education-ah hian kawng dik hria leh kawng dika min hruai ngam, min chhandam thei leh min chhandam ngam mi thiam (tak tak) kan mamawh. Educational administration leh academician hna peng hrang hrangte hi mi thiam thei chung chuang bik (top brains) ho luah tur a ni. A chi chhuah pawimawhzia hi i hre thiam tawh ang u. Lehkha zir sang tak pawh ni se, mi thiam thei ve vantlang ringawt tan chuan thil hi a khirh hma em em mai a; chhuanlam eng eng emaw a lo piang zung zung a, programme/ policy pawimawh tak tak pawh kan mil tawkin kan kuai hniam a, kan sir tlukpui fo mai a nih hi.
Education kalphung leh zirna/ zirtirna hi Mizote chuan ‘art’ ang deuh chauhvin kan hmu tlat reng mai a; tunlai hunah a langsar tam zawk hi ‘science’ a ni tawh si. Heng ‘thlarau’ pahnih kal kawp hmu thiam tur hian mit var ve satliah ringawt a tawk zo lo fo. (He lai thu pawh hi sawi fiah a ngai nasa. Tunlaia kan naute subjects ‘arts’ leh ‘science’ hi kan sawi a ni hauh lo).
Hmangaihna, taimakna, dikna, huaisenna etc. te kha la pawimawh reng tho siin tun hunah chuan ‘thiamna’ hi a pawimawh hmasa fal nalh tawh a ni. Damdawi lam chauh ni lovin education peng hrang hrangah pawh ‘specialist’ kan mamawh ve tawh. Heng hna atan hian tute ṭawngkam takin emaw ‘first class mental calibre’ kan mamawh kher kher. Hmanlai aṭanga vawiin thlenga theihtawp chhuaha education lo enkawltute an fak awm e. Mahse vawiina an tih theih/ an tih thiam/ an tih ṭhin bak hi kan mamawh tawh tlat. Mi thiam ve vantlang (generalist) tan hmun a awm tawh lo.
Sawrkar hian engineering leh medical science te, Agri., Horti. leh Vety. lam zir tur a thlang chhuak a, an zirna tur hmun leh senso thlengin a buaipui ṭhin tih kan hria. Chutiang aia uluk leh changtlung zawk fe-in education hna peng hrang hrang zir tur bik hi thlang ve tawh rawh se. Mi thiam theite hi a chi chhuah (education)/ lamah hian kan lawi lut ve ngei ngei tur a ni. Chuti a nih loh chuan thiamna kan pek chhuah theih hi a rawih tawlh tawlh ang a, ‘wall class’ chu sawi loh ‘floor class’ bak hi kan pel thei meuh lo vang!
Zirtirtu pawimawhzia kan hre hlur a, zirtirtu chhertu dinhmun pawimawh hmasak zawk dan hi i hmu thiam tawh ang u. Hnam hmakhua kan sawi a, tuma ngaih huat tur chi a ni lo ve.
Kan ṭawngkam hriam tak tak hian tumah hliam lul suh se.
- L.B.Tluanga