Written by
Lalmama
Lunglei

HRANGHLUI POLITICS

India rama Political Party hmasa ber chu Indian National Congress (INC) niin a dintu pawh sap pachal A.O. Hume a ni a. India Independence dawn vela INC hruaitu Mahatma Gandhi te, Jawaharlal Nehru, etc. te kha theu neu lo tak vek an ni. British Excluded Area-a awmte dawi luh dan pawh an thiam hle.

Kum 1946-a Mizo Union ding ṭantir pawh kha mipui lamah lal ban an ruihchilh laiin hruaitu lawk lamah India a luhpui ngei tumna awmin a lang. A tawpah chuan Pu Ch. Saprawnga (RIP) hovin mi 16 in hming ziakin kum 10 chhung atan India a awm an thlang ta a ni. Pu Zathuama (RIP) Lunglei Bazar veng ami sawi dan chuan India independence dawn ṭepah

ṭhian pathumin kan sawihona­ah kan ṭhianpa chuan ‘British Crown Colany in tuipui hi independence kawng hnai ber chu a ni alawm, mahse ka lo kal thui tawh a, kir leh chu a hlauhawm a ni, a ti a. Chutah kei pawhin ka hriat chhuah chu hlawh awm lova Lunglei Private High School Headmaster-a thawh laia a ziak ang ang zariat te, sangkhat te, Dak-ina ka va lak mai ṭhin te kha Congress pawisa tih ka hre ta a ti. Khatih lai vel khan Zo sap Missionary te pawhin an vei ve nasa a, zirtirtu 200 vel zet ko khawmin an aiawh pakhat hruaia Delhi a Vice-Roy hmuh dan an relpui a, mahse Mizo pa ngeiin canteen kualah tawkin a vau dai tih a ni. India independence hlim­chhawnah Assam Chief Minister Bardo­loi chu sakawrin Sialsuk thleng rawn kalin Lunglei

aṭanga rawn kal Pu Rawnga (RIP) nen inhmu-in a hnuah Parliamentary Secretary atan an rawn ruat ta a ni tih a ni.

Kum 1961, 22nd October-ah Mizo National Famine Front kha Mizo National Front tiin hruaitu an invuah a, February, 1962-ah khawmpui ko in hruaitu nghet an inthlang a, an symbol atan sakei lu an thlang a ni. Hetih lai vel hian an hotupa Pu Laldenga (RIP) chuan Shillong-a a thlenin Pu Ngurchuaia hnen­ah Mizo Union lehthal nan Independence zuar ila, kan chak tawk hnuah State Policy-ah kal leh ila a tih chu a thlenin pa chuan independence mipuiin an ruihchilh chuan i kirpui zo tawh lo ang, a ti tih a ni. Chuti chung chuan independence policy chu an zuar ta thova, hralh a tla hle a ni ang kum 1963 inthlanah Mizoram MLA seat thum awmah seat hnih chu MNF-in an la der a ni. A chunga Pu Denga thusawi aṭang khian independence harsat turzia chu a hre chiang thawkhat a ni tih a hriat theih a ni.

Chuti chung chuan 1964 favang Assembly-ah chuan ‘darkar 24 flag zar hman chuan UNO a inrawlh ang’ tih a ri ta a. Assembly palai tam tak thil hriat chian duh chambangin an ngaihven a, chuta an thu hriat belh chu ‘tuipui rala ka ṭhiante (Br.) pawh kan hrilh tawh a ti a ni. A hma kum 1963 tawp lamah Pu R. Vanlawma, MNF General Secretary aṭanga bangin pawl thar Mizo National Council (MNC) an din a. Chung ho nena inhmukhawmin kum 1964 July-ah Pu Laldangliana chu East Pakistan-ah tirh a ni a. Dacca a thlen chuan Lal Bagh Kilo-ah thlen tir a ni a, chu tah E.Pak Governor-in a lo sawi ber chu ‘a hun tawh lo’, engatinge India independence dawna in beih loh tih te bakah Political aslum, political support, passport, etc. tam tak an sawi a ni. Aizawl a thlen hnuah pawh ṭum hnih dang tirh leh a ni nghe nghe a ni.

Pu Denga (RIP) khan Shillong-a a thlenin pa hnena a thusawi aṭangin Naga hruaitu AZ Phizoa te anga tum tak takna a nei lo em ni tih theihin February 28th, 1966-ah pawh document pawimawh tur nia rinte kengin Pu Lalhmingthanga leh Pu Lalkhawliana te Dr. Rev. Zairema hnenah tirin remna palai hna thawk turin a ngen nawn leh a, a hnu maiah nawrna avanga Independence puanna a signed dawn pawhin ‘dawhkanah India nen kan la sawi fel tho ang’ tiin a sawi tih a ni. March 1, 1966-a hman ṭan tura puan chu March 3, 1966-ah chuan Aizawl-ah inkahna tihtham deuh a thleng ta a, March 5, 1966-ah chuan Indian Airforce Jet Fighter te rawn thawkin Aizawl, Lunglei, Hnahthial, etc. ah te bomb an thlakin an kap ta a ni.

Hnam Movement a tel inti hre chiang tak takte sawi lakkhawmin independence movement a tak ang deuha kalpui chhung kha kum thum leh a chanve vel bak a ni lo tih a ni. Heng aṭang hian ka tawrhna leh tuna kan dinhmun a inphu tawk em tih ngaihtuah tham a ni. Mizoramin kum 1966-a State ‘Peace Accord a venhim’ tih a hmuh rual khan nula tlangval pakhat thisen pawh far lovin hmarchhak states - Maghalaya, Arunachal, Tripura, Manipur te kha State-ah hlankai vek an ni. Nakin zelah pawh heng aṭang hian zir tur kan nei tih a hriat awm e.

- Lalmama, Lunglei