Investment / Trading Crypto/ Stock Market / FOREX (Bumin awm suh ang che)
Sum peipunna (investment) hmanga inbumna lam, a bik takin Cryptocurrency (Crypto) kan sawi ang. A technology lam (blockchain etc.) leh technical deuh deuh kan sawi chipchiar vek thei lo ang. Mizo ṭawnga hrilh/ sawifiah hi a harsa khawp mai a, thiam ang angin sawi fiah kan tum ang. Kan sawi tum ber sawi hma in, thil hriatthiam hmasak ngai a awm a, chungte chu en thuak thuak ila:
a) Trading tih leh Investment
Crypto/ Cryptocurrency tih hi thil hrang a nih rualin, thil inang deuh reng an ni. Kan hman pawlhin, kan hman kar thlak deuh zut ang a, mahse, Investment-ah chuan hun rei zawk, thla 2, 3 emaw chu ai rei, kum 1 aṭanga kum 10 chuang te pawh a huam thei ang. Trading chuan hun rei lo zawk, thla khat emaw, kar hnih khat/ ni hnih khat ang chi, hun rei lo zawk ang khan ngaihtuah ila a ṭha awm e.
b) Liquidity/ Liquidation - Secutiry/Market Makers - Investors
Liquidity chu kan duh kan neih theihna tura kan thil neih, thil danga kan chantir kha a ni a, pawisa hi liquidity ṭha ber a ni an ti ṭhin - a chhan chu kan duh zawng lei theih loh a nei mang lo a, mitinin kan pawm (accept) tlan a nih vang a ni ber awm e. In (building)/ ram/ lo/ huan te hi security ṭha tak, thil hlu tak an ni a, mahse, thildang nena inthleng emaw, pawisa a chantir tur chuan hun a duh rei deuh a. Chuvang chuan pawisa ai chuan a liquidity a ṭha lo hlek ang. Lehkhabu vang tak, emaw, lemziak vang tak emaw awm se, mi nazawng, a ngaihlutu tak tan lo chuan lei mai mai duh loh tur thil a ni a, chu chu liquidity ṭha tak a ni lo bawk ang.
Chutih laiin, Stock market etc. ah chuan kan thil neih (Share/stock) kha lei duhtu (Buyer) awm nghal lo mahse, broker/ exchange te khan hralh (Sell) rualin an lo lei nghal zel a, chuvangin anniho kha Liquidity Provider an ni. Chu chu a tak takah chuan Investors te niin, engkim, stock market a company/thil, zawrh (listing) chhuah a nih dawna lo buaipuitu - Market makers te an ni. A awmzia ber chu, thil, engemaw kan nei a (Entirnan, stock market ah chuan Reliance stock ka nei a, emaw FOREX ah chuan EUR/ USD ka trade mek a, emaw, Crypto ah chuan Bitcoin (btc) ka nei a), chu chu pawisa-ah kan chantir duh a. Chumi chu vawi leh khata pawisa a kan chantir (Sell) thut theihna tur khan pawisa lo thawhtu (lo lei nghal zeltu) an awm a, chungte chu Liquidity Providers (LP) tih emaw, Market Makers tih emaw an ni. A tak takah chuan an ni hi pawisa peipungtu - investors kan tih te tho kha an ni.
c) Crypto/ Cryptocurrency & Wallet
Crypto/ Cryptocurrency chu Digital currency (pawisa) chi khat, a tak (physical) hmuh tur awm lo, entirnan, i mobile phone a UPI App, GPay aṭangin i account a pawisa awm zat en la, chutiang ang, a tak khawih tur awm lo, mahse, hlutna ang chi nei ve si, engemaw number lo awm ve ang kha a ni.
Ram hrang hrangin pawisa hrang kan nei ang hian, cryptocurrency ah hian pawisa ti loin, Coin emaw Token emaw tiin, Coin/Token chu chi hrang tam tak, sing chuang fe a awm a ni. Crypto Wallet chu Bank Account kan nei ang hian Cryptocurrency hrang hrang kan kawl/ dahṭhatna tur account kha wallet tih a ni.
d) Crypto neih/siam dan tlangpui
Mining/ Mine chu Mizo ṭawnga lai (eg. lei lai, ban khur lai) kan tih ang kha a ni a, hetah chuan neih/ nei/kawl tihna ang a ni mai. Cryptocurrency (crypto) a coin/ token te kha amahin a lo awm ngawt bik lo, a technology/ network/ system siamtute khan a neih dan kawng an siam chhuak a, computer aṭangin emaw, phone emaw, thildang aṭang emaw khan thil tih tur an dah a, chumi chu an tih zawh chuan computer hrang hrang (Node) khan chumi thil thleng (transaction) chu a lo chhinchhiah a, chu chu ledger an ti (pawisa emaw, thil tih, mumal taka kan chhinchhiah ang tho kha a ni).
Tichuan, chumi chuan a paltlang/kaltlang tur chin a kaltlang a, an lo chhinchhiah fel thlap kha block an ti ta a ni. Block hrang hrang a paltlang a, a dik vek khan Proof-of-Work (PoW) an ti leh a, tichuan lawmman coin emaw token emaw kan lo nei ta a ni.
Chutiang zawng zawng kal kual dan chu blockchain a ni. Cryptocurrency reng reng chu blockchain technology a innghat a lo ni ta a ni. Entirnan, Crypto coin pakhat, a lar ber, Bitcoin hi neih (Mine) duh chuan an website-ah emaw, hmun dang deuh aṭang pawhin a 'mine' dan tur a awm a, chumi ang chuan Bitcoin kha lei (Buy) kher loin, a neih theih a ni. A chungah kan sawi tawh wallet-a kan coin/ token te chu kan wallet ah kan lo kawl ṭha ta ṭhin a ni. Tin, Crypto Coin/ Token hi a thiamte tan chuan awlsam taka siam theih a ni a, a siam ringawtah hi chuan pawisa sen pawh a ngai lem lo. Chu chu Exchange/ Market-ah dah chhuah a zawrh ve maih theih a ni a, mahse, zawrh dawn hian liquidity provide ve a ngai a, hei hi chu kan luhchilh rih lo ang.
e) Tuman hmalam hun kan sawi thei lo
Stock Market emaw FOREX emaw, Crypto ang chi hrim hrim - Trading/ Investment ah hian tumahin hma lam hun, minute sawm chhung emaw lek pawh a hlutna (a sang dawn nge a hniam dawn tih) kan hre lawk thei lo. Rinthu chuan kan sawi thei. Mahse, company etc. te chanchin, an bulṭhut, nihna leh an engkim, an lo in din chhoh dan, leiba an nei em? hmalam hunah eng ruahmanna nge an neih tih te, an thil siam (product) emaw, an thil tih (service) zirchianna (research) te, chanchinthar (news - indona leh thil thleng te) te zirchianna - Fundamental Analysis (FA) mumal taka neih theih a ni a. Chumi a zir chuan invest na tur ṭha a hriat ve theih ṭhin.
Technical Analysis (TA) ah erawh chuan, 'Chart' leh a kaihhnawih hmanraw ṭhenkhat aṭanga zirchianna a awm leh thei a. Keini ang mimal, mahni tana lo invest emaw, lo trade emaw - Retail investor an tihte innghahna ber chu hemi pahnih - Fundamental leh Technical Analysis hi a ni ber mai.
'Mahse' tih a awm thei - a chungah khian hmalam hun minute sawm pawh kan hre lawk thei lo, rinthu-in FA leh TA hmangin kan sawi thei kan ti tawh a. Chutah tak chuan 'mahse' chu a la awm belh leh ta a ni. A chung lehah kan en chuan Liquidity Provider (LP) emaw, Market Makers kan tih te (a nihna takah chuan investor an ni zawk mah kan tihte) an awm kan tih a. Chungte chu a tlangpuiin a hlawma sum tam tak dah ṭhin - Institutional investors kan tih, bank te, company lian tak tak ang chi te kha an ni tlangpui a, anniho chuan sum lut leh chhuak tur kha an hre lawk thei ṭhin a ni.
Entirnan, Bitcoin-ah pawh LP an awm a, an ni khan Bitcoin lei teuh tur (Buy order an lo hmu thei) an awm tih an lo hre ta a. Tichuan, Bitcoin man (price) chu a sang dawn tih an hre thei ta a, emaw, Bitcoin a sum invest tuten an pawisa an la chhuak ṭeuh dawn tih an hre hmasa leh thei bawk a ni. Tichuan, Bitcoin man (price) chu a tlahniam (drop) dawn tih an hre lawk leh ta a, chung zawng zawng chu keini, retail investor emaw a tam zawk 90 - 98% dawn te chuan kan lo hre lawk ve thei tawh si lo a. FA leh TA kha kan innghahna ber a ni ta ṭhin si a, kan tisual ta duai duai ṭhin a ni. Hei hi Stock market-ah pawh a ni vek tho.
FOREX ah chuan US Dollar mamawh tam deuh, entirnan, India-in US dollar tlachham ta se, market-ah an lei dawn tih hre lawk thei tur chu official-te an ni. Chutah tak chuan, Stock market-ah te DEMAT Account i hawn (open) dawn chuan "Hetah emaw, hetiang ang chi-ah hian i chhungte thawk an awm em?" tih zawhna chhan tur a lo awm ṭhin - a chhan chu midang hrilh chhawn kha phal loh bur a nih vang a ni.
1. Stock Exchange/ Market chu ram hrang hrang, ram tam zawkin an ram sum leh pai peipun leh siam ṭhat nan, Dan mumal leh ṭha tak an siam (Regulate) a, chumi hnuaiah chuan an kalpui. India-ah chuan Ministry of Finance, Government of India hnuaiah SEBI (Securities and Exchange Board of India) an awm a, USA-ah chuan US Securities and Exchange Commission (SEC) an awm.
Heng ang chi hnuaiah hian Exchange emaw borker ang chi chu in register ngei ngei tur a ni. Chutianga in register a, Broker/Brokerage/ Analysis license nei company/firm tam tak an awm a, mahse, heng mite hian mi emaw, kan pawisa an trade emaw, khawih sak thiang lo a, Dan phal loh a ni. An tih theih ber chu an hnuaia account nei (an client te) thurawn an pe thei - Buy rawh, Sell rawh tih ang chi kha a ni mai.
Mutual Fund-ah chuan Fund Manager te an awm a, chung mite chuan i pawisa hlawk dan tur khan an lo ti/ dah sawn/ ṭhendarh (diversify) kual ve leh thung. Heng zawng zawng hi Dan hnuaiah, mahni Trading Account kan tih, 3-in-1, DEMAT account kan tih bawk ang khan kalpui vek a ni. Bank zawng zawng deuh thaw hian account an hawng thei a (MRB tel loin). Mimal, pawl emaw, eng pawhnise an kutah pawisa pek loh tur a ni, mahni Trading Account kaltlang zelin tih tur a ni. Tichuan, kan Account hawnna tur chu SEBI a in register, license nei an nih chauhin investment hi tih tur a ni. Pawisa thun (deposit) pawh keimahni ngeiin kan ti vek tur a ni.
Stock Market/ Exchange hlutna leh himna (Security) chu bungrua (assets) ah a innghat. Entirnan, miin an company kha Stock market-ah zawrh (listing) a duh ta a. Chutah chuan pawisa emaw, bungrua emaw, an thil neih ang chi emaw kha dahkham a lo ngai ta a. An company leh an share/ stock chu a hlutna lo tlahniamin, a chhe ber pawh lo thleng ta se, share/ stock leitute an chhiat vek lohna tur khan Dan (Law/ Regulation) hmangin share/ stock neitu (Shareholder) te venhim an ni tihna a ni. Tichuan, chu company chuan an thil siam chhuah emaw, an thil tih kha an lo hlawkpuiin, mipuiin an lo duh ta em em a, an company hlutna pawh a sang chho ang. Share/ stock neitute share/ stock pawh a hlu chho zel dawn a. Chuvangin, company ṭha leh ṭha lo uluk taka zir a, chuta ṭanga invest/ trade chi chu a ni ta a ni.
Stock market ah hian Broker lem kan thlang fuh a nih loh chuan inbumna lam a awm lem lo. Mahse, Broker dik tawk lo, dan anga kal lo, mi pawisa lo deposit tir a, a pung tam tak tiam ang chi leh, a lemchang hmanga inbumna erawh a thleng fo. Inbum dan chu a hlawmin kan sawi ang.
2. FOREX chu pawisa (Currency trading) a ni a, ram hrang hrang pawisa thleng kual, lei leh hralh hmanga lo sumdawn (trading) a ni ber. (Chutihlaiin, Commodity a trade theih ang chi Gold te, Crude Oil etc. ṭhenkhat te leh Crypto te pawh a tel tho). Tichuan, India pawisa (INR) a hlu dawn em tih chu India ramin kan thilsiam chhuah leh kan thawn chhuah (export) dan a zir te, ramdang aṭangin khualzin an tam dawn em tih te khan a hril thui hle. Indona (war) hian nghawng nasa tak a nei ṭhin bawk.
Stock Market nen a danglamna chu Broker kan tih kha an danglam ve leh deuh a. India ramah hi chuan USD/ INR trade phalna hi SEBI lam hian an pe chhuak a, tichuan, Stock Market a in register leh license neite tho khan FOREX License hi an nei tlangpui.Mahse, FOREX broker bik, a dang, ṭha fu fu leh rintlak tak tak an awm nual bawk.
FOREX ah hian MetaTrader (MT4/MT5) software/ application a awm a, hei hi Open-source software (duh duhin a lo siam danglam, siam belh emaw, khawih danglam theih) ang chi a ni a, a duh duhin an hmang thei a, chuvangin inbum a awlsam. Kan hriat reng tur chu Dan leh khuahkhirhna (Law & Regulation) hnuaiah an awm em tih kha a ni. Khawchhak lama License nei anga in sawi hi rin loh tawp tur a ni tlangpui.
Tichuan, Broker/ Exchange tak tak ni lo, MT software/ app lo 'run' ve ringawt ṭhin tam tak an awm a, fimkhur a ngai viau. Inbumna tam tak a awm ṭhin a, Mizo zingah pawh bum tawk an awm nual. Bum tawkte hi Instagram leh thil dang aṭanga lo inbia a, in hre chho an ni tlangpui. Chung mite chuan Broker/Exchange kan ni a, pawisa lo dah la, chuti zat chuan a pung ang tiin emaw, tihdan tur kan hrilh zel ang che emaw, keimahnin kan lo trade sak ang che tiin an thlem tlangpui.
Stock leh FOREX a broker/ brokerage company/ firm dik tak chuan tumah a hranpain an hnena pawisa dah turin an sawm ngai lo a, mimalin an be ngai hek lo. Chung company/ firm dik takah chuan tute nge thawk tih pawh i hre ngai lo ang (Website ṭhenkhat leh Google emaw, Facebook a an company/ firm an lo fak (advertise) chu thuhran daih a ni). Tichuan, a chunga sawi ang khian MetaTrader (MT) software/ app chu an hmang ve ta ngei a, an bum turte chuan an awi ve ta em em mai a. Pawisa te an deposit a, kar hnih khat/ thla hnih khat thlengin. Heti zat pawisa a pung tawh tiin an han entir (show) a, an lawm ve em em ṭhin. Mahse, lakchhuah (withdraw) an han tum chiah a, chhuanlam chi hrang hrang an lo siam ta ṭhin a. A changin chumi zat lo dah luh belh la i la chhuak thei ang, processing fee a ngai te an lo ti leh ta tlat si ṭhin a ni.
3. Cryptocurrency: Cryptocurrency/Crypto chu Digital currency chi khat a ni. A tum ber chu decentralization an ti a, Bank emaw a karlak (middle) a midang tel lo, direct taka pawisa emaw digital thil man awm lo emaw tlawm zawka inthawn tawn (transaction) theih a ni a, chu chu internet lama thil kan in thawn leh download na ang ṭhin chi khat, torrent kan tiha technology innghahna, P2P kan tih kha a ni.
Cryptocurrency hi khawvel ram tlemte in dan ang taka hman an phal a. Kan hriat angin El Salvador chu a hmasa ber an ni a, Central African Republic an ni leh a, a bak tlem an awm maithei (an tam lo). Khawvel ram changkang leh engemaw te hian an duh lo deuh bur rih a, China phei chuan a phal lo/ khuahkhirh hle a, ram hrang hrangin an phal lo tlangpui. Chutihlaiin, Dan leh phalna leh khuahkhirhna (legalize & regulation) mumal awm chuang si lo, phal loh (illegal) ti chuang bawk si loin ram tak tak, USA leh India ngei pawh kan awm ta ṭeuh thung a, chuvang tak chuan a buaithlak ta bik em em a ni.
Ram hrang hrangin Cryptocurrency an duh loh chhan lian tak chu hel leh misual pawl vang a ni. Hel pawlin mi an ru bo a, a tlan nan cryptocurrency, entirnan, Bitcoin te an phut ta ṭhin a. Tichuan, a chunga kan sawi, crypto wallet address-ah chuan tlanna atan Crypto chu thun luh sak an lo ni zeuh zeuh tawh a, in chhui emaw, account in hren sak ang kha thil theih loh ang tluk a lo ni tawh bawk si a ni. Tin, chutiang tho chuan, hel pawl ṭanpuina pek nan thil remchang tak a lo ni bawk a, heng avangte hian ram hrang hrang hian an duh lo em em a ni.
Chutihlai erawh chuan Exchange rintlak leh mumal tak tak te pawh tam tak an awm tho. Coinbase te chu US Stock Market-ah hial listing an ni a, Crypto exchange lian ber Binance te chuan ram hrang hrangah license an nei bawk. India rama kan crypto exchange ṭha ber pawl, WazirX leh a dang pawh hian tu hnen/ khawiah nge Crypto an thawn tih hriat mumal loh, tiin Enforcement Directorate (ED) lamin an chhui mek ta a nih hi.
Cryptocurrency chu Stock Market leh FOREX te angin eng bungrua (assets/security) mahin a backup lem loh, a hlutna pawh tute thusawi leh ngaihdan (media news/ hype) anga kal deuh mai mai a nihna chen a awm a. A phenah hian Liquidity Provider (Market Makers, Investors) te kha an awm a, anni kutah hian a hlutna hi a innghat ber. Chuvang chuan duh dan dan a khawih danglam (manipulate) theihna chen a awm lo thei lo a. Vawi leh khatah a hlutna hi nasa takin a tlahniam ṭhin a, chu chu volatility/ volatile kan tih kha a lo ni ta a ni.
Cryptocurrency-ah chuan coin/ token tam tak a awm a, a tam zawk fe chu engmah ni lo, hlutna pawh nei lo, awm ve satliah, Liquidity Prover pawh nei mumal lo an ni a, zuih/ tham ral ta mai a tam hle bawk.
Crypto a inbumna langsar ber leh tam chu Staking an ti - a awmzia chu dah pun tihna a ni mai ang a, hunbi neia dah a, chumi hnua a pung nena lakchhuah kha a ni. Staking hi chi hrang hrangin a sawi theih ang, mahse, tunah chuan a hrang hranga sawi loin 'Stake/ Staking' huangah kan khung mai ang. Exchange lian leh rintlak te hian staking hi an kalpui ve nasa a, a pung (APY/ APR) pawh a ṭha lutuk bik chuang lo, mahse, an rintlak ṭhin a, trade chuan si loh chuan han stake hi a hlawk ve tho bawk. Chu tak chu mi tam takin inbumna atan an lo hmang ṭangkai leh ta a ni.
4. Inbumna hrang hrang
Kan sawi tak angin market pumpui emaw kan share/ stock/ crypto neih emaw, kan trade lai emaw chu a sang (up) dawn nge, a hniam (down) dawn tih kan hre lawk thei lo a. Kan hriat lawk theihna chu FA leh TA hmang chauhin rindan/ ngaihdan kan siam thei kan ti a. Chutihlaiin, Stock market-ah emaw, entirnan, cryptocurrency pakhat, Bitcoin-ah “Chuti zat lo dahla, chumi chhung chuan chuti zatin a pung ang” an ti a. A pung sang tak tak, Exchange/ Broker liante pawhin an tiam theih aia sang fe an tiam ta ṭhin a, an bawh ta hum hum ṭhin a ni.
Stock market-ah pawh hian Danin a phal lo chungin Register/ License nei pawhin tu pawisa mah an laksak/ kawl sak thiang lo tih kan hria a, mahse, an License leh company/firm hmang ṭangkaiin mimal tuten emaw hnenah pawisa lo dah ula, 20%, 16%, 14% etc. in a pung ang ti an lo awm ṭhin. Hei hi inbumna langsar ber pawl a ni.
Tunah hian Cryptocurrency ah chutianga tih ching leh tih tum chu an awm tam ta viau. Crypto hlawkzia an hrilh hrep a, chumi hmanga mi pawisa lak kha an tum ber a ni. A chhan chu market emaw coin/ token emaw India pawisa emaw USD pawh a hlutna tur tumahin kan hre lawk thei lo kan tih tho kha a ni.
Crypto bikah hian mi bum chingte hian website chhe te te an nei ṭhin a, thiam (professional) tak leh khawvel huapa inbumna lar ber pawl, mahse, tun thlenga midang an la bumna ni reng pakhat chu, 'Dubai doubler' an ti. (Google ah chiang takin a hmuh theih). Anni hian coin/token deposit-in darkar 24 chhungin a let te in a pung an pe ṭhin. A tir, zan hnih khatah chuan an pe let thlap thlap a, an dah tam zel a, ni li / nga hnu-ah chuan an bo hmak mai ṭhin. Chhui zui ngaihna a awm lo.
Heti hian sawi ila – Systematic Investment Plan (SIP – hunbi leh tuk zat neia pawisa dah ang chi) leh Mutual Fund (MF) te hi exchange/ broker/ company/ firm leh bank tam takin mumal takin, dan phalna hnuaiah an kalpui a, mahse, hetah pawh hian a pung zat tur hi tiam/ sawi lawk theih a ni lo. Investment leh Trading-ah chuan engkim mai hi khawvel sum leh pai chet dan leh dinhmun (inflation etc.) azir te, mihring rilru (mood) a zirte in market kaldan (market mood) pawh a inthlak a ni. A changa sang, a changa hniam a nih avang hian chuti zat tiin engmah hi sawi lawk theih a ni lo.
Entirnan, Mutual Fund-ah emaw SIP ah scheme/ plan emaw a bik takin Cryptocurrency ah coin/ token pakhat i lo lei (buy) ta a. Entirnan Crypto pakhat, Bitcoin hmang ila (a dang nen a kalphung a inang vek tho). Bitcoin chu sawm (10) i lo lei ta a, i leina chu pakhat Rs. 100/- a ni a, sawm i lei chuan Rs. 1,000/- man a ni. Mahse, market a tlahniam a, bitcoin man chu a tlahniam ta zel a, bitcoin chu sawm (10) i la nei reng, mahse, i leina atana i sen zat Rs. 1,000/- aia tlem daih, Rs. 200/- lek pawh a hlutna a ni thei ta. Chu mai a ni lo, a hlutna kha engmah lo (ZERO) pawh a ni thei... Chu chu a thleng mek a, a thleng ṭhin bawk. Hman ni lawkah Cryptocurrency coin/ token lian leh lar ber pakhat, LUNA chu ni hnih khat chhungin ZERO mai pawh ni lo, minus (-) ah awmin sum peipungtuten US Dollar 40 billion chuang an hloh a ni. Mizo zingah pawh tuna LUNA la nei ṭeuh an awm, mahse, LUNA khan awmzia leh hlutna a nei tawh lo, a tlachhia a ni.
Thil mak ve deuh chu Cryptocurrency hmanga mi bum ṭhin te hi Cryptocurrency awmzia leh a nihna tak tak hre chiang bik chuang lo, anmahni aia hre lo zawkte bumna khawp vela hre ve zel zul si an ni ṭhin, an tawngpawng basa ngam ṭhin a ni ber.
Hetianga mi bum chingte hian website chhe te te an nei ve ṭhin a, YouTube leh Telegram pawh an hmang ṭangkai hle. Hetianga an in tarlan ngam chhan chu Investment leh Trading hi a sapṭawngin “subject to market risk - vawi leh khatah i sum sen kha engmah loah a chang thei” tih dan hi an hre chiang em em a. Dan hmanga i khin let pawhin "subject to market risk” tih kha an ṭanchhan chat dawn a ni.
- Kca Khawlhring Chunthang