ZORAM MAMAWH CHHANNA
LAD leh SIRD & PR bul tumin June 28 (2017) khan New Secretariat Conference Hall-ah ‘Extended Consultation Meeting on Conversion of Village Council into Panchayati Raj in Mizoram’ tih chungchang zir ho a ni a. He meeting a lo tel tura sawm bik Political Party hrang hrang, Aizawl khawpui chhung college a helam hawi subject zirtirtute, Autonomous District Council hotute leh pawl hrang hrang aiawhte’n Village Council leh Panchayati Raj inanna leh danglamna an sawi ho a; Village Council leh Panchayati Raj Institution ṭhat tawk lohna leh an ṭhatna te, leh engtiangin nge Mizorama kan hman mek Village Council (VC) hi tuna aia ṭha leh changtlung zawka siam a nih theih ang tih te sawi ho a ni a. He meeting hi ‘inrawnkhawmna’ anga kalpui a nih angin thutlukna engmah siam a ni lova; sawihona a thusawitute sawi erawh fel taka chhinchhiah a ni thung.
A ṭobul: Kum 2016 Dec. 16-18 khan Kerala a ‘National Writeshop on Role of Gram Panchayats/ Village Councils in Attainment of Sustainable Development Goals’ neihah SIRD & PR Senior Faculty pahnih, Khuangthansanga Pakhuangte leh Dr. Margaret Lalbiakthangi, leh Dorothy Muansangi, Asst. Director, LAD te an zuk tel a. He ‘zirhona’ in a tum ber chu United Nations-in thingtlang mipuite tana hmasawnna ngelnghet tur a duan te hi Panchayats/ Village Council te’n engtin nge an tihhlawhtlin theih ang tih a ni ber a. Hemi ṭuma kalte ‘tour report’ hi LAD hotute’n ngun taka an ngaihtuah hnuin Mizorama VC te hi thingtlang mipuite hmasawnna hmanraw ṭangkai tak an nih theihna atana buatsaih dan kawng dap turin 16th Jan., 2017 khan Study Team an din ta a ni.
He Study Team hian kan ṭhenawm State, Tripura leh Sikkim te’n an thingtlang khuate hmasawnna atana an ‘tualchhung sorkar’ neih Panchayat te an hman ṭangkai dan te a zir tawh a, heng atana senso zawng zawng hi SIRD & PR, Mizoram lamin an tum a, State danga an thawhpui SIRD lamin ruahmanna fel tak an siamna hnuaiah an ‘tualchhung sorkar’ a mipuite thlan tlin Gram Panchayat leh Zilla Panchayat member te nen inpawh taka inkawm ho a ni; keini anga Village Council an neih ve loh avangin kan VC te tlukpui an ‘tualchhung sorkar’ te hi zir kan ni a. Hemi atana LAD leh SIRD & PR hotute inpekna hi a chhuanawm a, ram inrelbawlna siamṭhat duhna rilru aṭanga hmala tak tak an ni tih a hriat.
Anni leh keini: Study Team hian State pahnih lek kan zir chiang chungin thingtlang khuaa ‘anni leh keini’ danglamna hi tam tak sawi tur a awm. Heng ‘danglamna ṭha chi’ te hi an ‘tualchhung sorkar’ hmanga an neih a ni. An ‘retaining wall’ rem a rinawm, an step quality a ṭha, pavement (kawng sira ke a kalna) pawh keini aiin an nei ṭha zawk, thingtlang khuaah pawh vantang kawngpui nek rana in sa hmuh tur an awm lo; vantlang thil reng reng him takin an awm vek emaw tih tur a ni. An ‘tualchhung sorkar’ bulṭhut hi ‘Gram Panchayat’ an ti a, keini’n ‘Village Council’ kan tih ang hi a ni. An Zilla panchayat ang erawh district level-ah kan nei ve lova. An huam chhung thil pawimawh rel turin keini aiin ‘vantlang inkhawm’ an nei zing zawk a; Gram Panchayat chhunga ‘bial’ mipuite’n an ‘bial’ chhunga hmasawnna hnathawh tur an thlang chhuak a, chumi mil chuan hnathawh a ni a; kum tawpah hnathawh zawng zawng leh sum senso lanna ‘Annual Report’ an tichhuak leh a; hmasawnna atana hnathawh tur relnaah mipui an tel a, hnathawh hriatpuitu mipui an tam poh leh an kalphung a langtlang a, chu chuan hlemhletna awm tur nasa takin a veng a, chuvangin vantlang tana hnathawh reng reng a ṭha bik lo thei lo a ni. Sorkar aṭanga ṭanpuina dawngtu tur pawh mipui kalkhawmin an thlang ṭhin.
Keni chu a letling thawkin kan kal a, mipui tel ve theihna a tlem avangin ‘kalphung langtlang’ a awm ve lova, chuvangin hnathawh ṭha leh ṭha lo chu a ‘thawktu’ (contractor) rinawm leh rinawm lohah a innghat ringawt a, ‘hnathawktu rinawm’ an tlem avangin thingtlang khua a vantlang thil tam tak hi chhe tak tak a tam phah a ni. Heng khaw chhung hmasawnna atana hnathawh tur thlannaah mipui tel ve theihna ‘kalphung’(system) kan neih loh avangin ‘kalphung langtlang’ a awm lova, sum leh pai tam tak a luanral tawhna hmunah pawh hmasawnna tak tak hmuh tur a tlem phah a nih hi. Sorkar aṭanga ṭanpuina dawngtu tur (beneficiary) pawh khaw chhunga ruling party member ten an thlang zel a nih hi! Hetiang dinhmuna kan dinna chhan chu kan ‘tualchhung sorkar’ neih ve Village Council hi mipui tel tam theihna tur leh ‘langtlang’ tura thuneihna mumal tak pek an nih loh vang a ni. Tuna kan Village Council te hi kum 1953 daih tawha ‘dan’ siam The Lushai Hills District (Village Council) Act, 1953 leh hemi hmanga ‘dan tesep’ (Rules) an siam hrang hrang hmanga enkawl a nih avangin khawvel hmasawnna mil zela ‘thingtlang mite tana hmasawnna ngelnghet’ kalpuitu tur atan a chak tawk lo tih kan hre mai awm e.
14th Finance Commission thukhawchang: 14th Finance Commission Report Vol. I Chapter 9 kan chhiar chuan ‘tualchhung sorkar’ hnena thuneihna pek a ngaihpawimawhzia kan hria ang. Thuneihna mumal nei lo ‘tualchhung sorkar’ hnena sum leh pai pek ṭeuh ṭeuh hi a bothlau theihna ‘chance’ a sang tih a hriat vang nge India Danpui siamṭhat 73-na hmanga din tur Panchayati Raj awm lohna ADC hmanga inrelbawlna, heng Meghalaya, Mizoram, Tripura & Assam a tribal area te, Manipur tlangmite leh Nagaland te tan kum 2015-2020 chhung atan sum leh pai pek tur engmah ‘rawtna’ a siam ta lo a ni.
Heti chung hian Mizoram sorkar chuan ADC 3 leh Village Council te tan sorkar laipui aṭangin sum leh pai dilna a buaipui reng a. Chief Minister leh Chief Secretary te’n ziaka sorkar laipui hnena an thu thlente leh Danpui Article 275 (1) hmanga ADC te tana sum dil chhuak tura Mizoram Sorkar hotute hmalakna kal mekte pawh a awm bawk a. Heng hmalakna kal mekte hi LAD changtu Minister chuan Consultation Meeting a lo kalkhawmte hmaah chiang takin a sawi a; political party aiawh te tan pawh lakkawih luih tur engmah awm lo khawpa fiahin a sawi a.
ZNP President Press Statement kha (Vanglaini, July 4,2017): Consultation Meeting-ah ZNP party aiawhtuin chiang taka an party duhdan leh ngaihdan te a sawifiah a, pawl aiawh lo kal zing aṭang phei chuan a sawi ngun ber hial a. Heti chung hian July 3 khan ZNP President hian Press Conference koin an party duhdan sawi nawn lehin zawhna pahnih a zawt a; heng a zawhna chhanna te Consultation Meeting neih hma daiha an sem ‘working paper’ ah chiang taka inziak sa te, Consultation Meeting nia LAD changtu Minister thusawi leh 14th FC Report Vol. I page 121-na an semah chiang taka tarlan sa vek te an ni a. Khangte kha lo chhiar selang chuan Press Conference meuh koa zawhna siam a ṭul kher lovang.
Kan hmabak & tihtur: India Danpui Art. 243M in Panchayat nei lo thei tura a phalsak state zingah Mizoram hi tel mah ila kan ‘tualchhung sorkar’ neih Village Council te hi thuneihna tak taka kan thuam phal leh si loh chuan 15th Finance Commission pawh din leh mahse sum leh pai ṭhahnem tak, thingtlang khuate hmasawnna tham lawih min pek phal a rinawm chuang lo a ni. Kalphung langtlang lo, sum leh pai hmanna tur hmasawnna hnathawh dan tur rel felna a mipui tel ve theihna remchang awm mumal lohna Village Council te tana sum leh pai pek ṭeuh kha tute emaw ipte tihpuarna mai maia a chan an hlau a ni. Chuvangin, sorkar laipui pawm tlaka kan Village Council te hi kan siamrem vat vat a hun ta hle.
Ram inrelbawlnaa a chhawng hnuai ber, mipui rorelna innghahna lungphum (foundation) hi a ṭhat tawk loh chuan a ler aṭangin politics hi a siamṭhat tak tak theih chuang loh. A chhawng hnuai bera awm mipuite leh an inrelbawlna ‘tualchhung sorkar’ aṭanga ‘kalphung’ (system) hi siam ṭhat a nih loh chuan hmasawnna ngelnghet tak tak hi a thleng har viau tih pawh kan tawng chho mek a nih hi!
Tlipna: Consultation Meeting a sawiho tur ‘working paper’ buatsaihtu leh sawitu ka ni a. Khami ni a party leh pawl aiawh te thusawi aṭanga lang chiang tak chu tuna kan VC te dinhmun hi tihchangtlun a ngai a, chu chu thuneihna tam zawk pek a, sum leh pai sen belh lutuk lem lo pawha thuamṭhat theih an ni a; sum leh pai sen belh ngaihna pawh lo awm se nakin zelah sum leh paia thingtlang khua te’n hlawkna an hmuh theihna zawk tur a ni bawk. Sorkar hotute pawh hian vairama an hman an ‘tualchhung sorkar’ aia ṭha leh changtlung zawkin Mizoram VC te hi siamṭhat an duh a, chu chu ram inrelbawlna ‘kalphung’ (system) siamṭhat bul inṭanna a ni tih pawh an hria.
Amaherawhchu, a hun hmaa politics a thangṭhat lak tuma he hmalakna kal mek lo ‘politicise’ erawh ‘kalphung siamṭhat’ duh vang a ni em tih hi zawhna awm thei a ni a; chuvangin, tuna hmalakna kal mek lo ‘politicise’ hi Zoram chhunga VC awpna hnuaia mipui awmte mamawh chhanna ni loin, a la hun lo hle a ni.
- Lallianchhunga, MZU & Member, Study Team