Written by
Commissioner Lalkiamlova
Tuikual South

Lo nghet siam turin tuikhuah (agricultural dam) kan mamawh

Zoramah hian power siam chhuak tur tuikhuah (dam) siam zawh tawh, siam mek leh siam tur plan te a awm nual a, Tuirial Hydel Project pawh kumin chhung ngeia commission theih beisei a nih thu hriatte hi a lawmawm hle mai. Heng tui khuah siam tawh leh siam mekte leh siam tura ruahmanna awm mekte hi Agriculture lam atana hman theih te chu an awm ngeiin ka ring a. Amaherawhchu tun dinhmunah chuan chutiang atana hman tumna lam engmah a lang rih lo niin a lang.

Tlang ram lo neih bansan a, lo nghet nei tura inzirtir hi kan state sawrkar hian Union Territory kan nih tirh aṭanga an ṭan tawh a ni a. Vawiin thleng hian lo nghet neih hi hlawhtling awm bawk mah se, sawi tur an la tam lo hle mai. Phulpuia fu huan nei ṭha leh her nasa ber ber te pawh hian ‘kan tlang ram lo neih a bang thei chuang lo’ an la ti fan.

Kan sawrkar hotute besei anga lo nghet neih kawnga kan hlawhtlin lohna chhan kawng tam tak a awm te hi mumal takin zirchianna (resarch) an bei tawh em ka hre lo va, zirchianna neih a hun tawh hle mai. Sawrkar hian hlawhtling lovah an in ngai lo pawh a ni mai thei a, khawi maw kara pa taima an huan intodelhpui lo awmte avang hian hlawhtling ta viauva inngaih a awl a ni mahna. Mahse kan ram pum thlir hian kan hlawhtlin lohzia chiang takin a lang. Kan hlawhtlin loh chhan nia lang te chu:

Pakhatnaah chuan thing tlang khaw tinah lo nghet neihna tur ram kan thlantir a. Mahni khaw ram chhung ṭheuhvah an han thlang sang sang a. Sawrkar tan chung khua zawng zawng pawh tura link road siam chu thil theih a lo ni leh si lo va. A phurh khawmna leh a hralhna tur lamah harsatna an tawk. Pahnihnaah chuan kan thlai chinte hi tui mamawh lo an awm lo va. Fur ruahtuiin a chawm lai chuan an ṭha viau a ni thei e, ṭhalah tui an mamawh vek mai si a. Serthlum thlenga a tam ṭhin chhan nia an sawi ber chu tui an tlakchham vang a ni. Chutiang bawkin thlai dang pawh a ni ngei ang. Tui khawp kham awm lohna hmunah thlai chin a hlawhtling thei tak tak lo.

Chuvangin, lo nghet fur thlai leh ṭhal thlai chin theihna tur kan beisei a nih chuan kan mamawh ber chu tui a ni. Thingtlang khaw tina lo nghet kan neihtir te thlai chawmna tur tui pe vek tur chuan sawrkar tan tihngaihna a awm lo. Chutichuan lo nghet neih kawnga beisei anga kan hlawhtlin loh chhan chu link road siam theihna, marketting awlsamna leh tui pek awlsam tur ram zawng hmasa lova khaw tin maiah lo nghet neihtir kan tum vang hi a ni.

Kan thlai chinten ṭhala tui an hmuh theihna tur chuan engtin nge kan tih tak ang. PC sawrkar lai aṭang tawh khan Mizoram lui awm zawng zawng hi an survery a, khatih laia power minister-in Kolkatta Mizoram House-a Mizoram lui hrang hrangten power an pek chuah theih zat a ziak en lova a sawi zat zat thei te kha a ropui khawp mai. Power lam atan chuan kan luite hi an zirchiang (survey) nasa tawh hle tih a lang. Amaherawhchu, khatih lai aṭang tawh khan lo nghet (permanent farming) mi neihtir tum si hian kan thlai chinte atana tui khuah lam atan kan ram luite hi an zirchiang (survey) ngai miah lo kha mak ka ti ṭhin. Kan sawrkar hotute hian power atan chauh ni lo, Agriculture leh Horticultutre lam thlai chin te tana tui khuah ruahman chu a tih makmawh a ni. Chutiang tihna tur chuan khawi lai ram nge ṭha ang a, khawi luite nge kan khuah tak ang.

Entir nan: Kawnpui tlangdung aṭanga han thlir a, khawthlang lam pang ruam rai (low land) Hortoki aṭanga Meidum thlenga mual nuam tak tak awih lutuk awm miah lo cham thla durh mai te hi permanent farming tih nan thlang ta ila. Heng ram, terrace siam kher lo pawha mawi tak taka buh leh thlai dang chin theih maina tur, Horticultre thlai lam kuhva, serthlum, lakhuih, oilpalm, coconut, rubber leh a dangte pawh chin theihna tur ram angah te hian a huhovin chhungkaw za tam takin lo nghet siam ta se la. Chung mite farm chawmna tur chuan Tlawng lui a nih em loh pawhin Pualhrang lui te hi Agriculture pual liau liauin (agricultural dam) khuah ni ta se. Ṭhalah monsoon a tawpa an farm-in tui a mamawh hunah power ngai lovin (gravitation in) tui kan pe zar zar thei ang a, tui awm loh avanga hlawhchham a awm tawh lo vang.

Link road siam a lo awlsam tawh zawk ang a, state danga thawnchhuahna turin rel kawng bul mai a ni dawn bawk si a. An farm zawng zawng tlawha link road siam pawh harsatna a awm tawh lo vang. Tuna Minor Irrigation department hi Major Irrigation department tia thlak turin hma lak mek niin ka hria a. Chumi a nih hunah chuan an thawh theih a lo sang deuh tawh bawk ang a, heng ang hmalakna pawimawhte hi tih theih a nih ngei ka beisei.

Ram hruaitu an ram hmangaih tak taktute chuan ram mipuite tana thil ṭha leh ropui an ngaihtuah chhuak a, an tipuitling a, thil ṭha leh rotling an hnutchhiah ṭhin. Punjab ram hausak chhan chu an lo nghet neih te chawm tura canal pui 21 laiah Chenab lui tui khuah aṭanga tui an luantir hum hum mai khu a ni a; chu chuan an lo neih ram (agricultural land) acre maktaduai 7 a chawm a ni. Chu chuan an state mipuite ei leh bar mamawh chauh ni lovin India an chawm a ni ber a. Keini ram thleng pawhin kan pur chawknate an nih ṭhin kha. Lo nghet neih hi tihpuitlin kan tum tak tak a, kan ram thil thara intodelh kan tum tak tak a nih ngai chuan Agricultural tuikhuah siam a, irrigation mumal tak neih hi kan tihmakmawh a ni.

Heng ang thil hlun tur hi chu uluk taka zir hmasak a ngai ṭhin. Ram leilung hi zir uluk a ngai khawp mai a. Kawng siam chungchangah pawh hian kan road engineer te hian an hre tho chuan ka ring a. Zoram kawngte hi chhim chhawng leh khawthlang hawi aiin hmar chhawng an chhe hmasa deuh zel. A chhan chu dam a tam a, tuitai put a tam zawk bawk. Chu chuan leimin a siamin tuihawk luankawr a hnawhna hmun a tam bik. Mau chanchin zirtuten ‘kumin tuai chauh hian nakumah tuai thar a chhuah a, kumin tuai te hi kan khawrh vek chuan nakumah mau hmun hi a rem mai dawn a ni’ an ti a. Mahse Mizoram mau hmun chu lovah neiin kan vat a, kan hal a, kum tluana thlovin a rem loh hlauva a arkhelah ngat kan bal thin pawhin a kum lehah mau hmun bawk an chang leh ṭhin.

Kan ram Pathianin min siamsak dan hi zir chiana hriat chian ava pawimawh em! Chhuttute chuan kan zoram hi kum zasarih lai tlangram lo neih nan kan hmang tawh niin an sawi a. Kum zasarih hnuah pawh hian kan lo neih ram te hi an la phul lo. Kan thlawhhma te hi kar khat kan dam lohsan chuan mak ngai khawpin an lo hnim mai ṭhin a nih si hi. kan ram hi i zir chiang teh ang u.

Lo nghet nei tura khaw tin mai anmahni ram ṭheuhva kan tihtir ang hi chu link road, tui lak, transportation thila kan chhawm chhuah leh theih si loh deuh vek a ni mai a. Hei hi a hlawhchham mekna chhan leh a hlawhchham zelna chhan tur pawh a ni. A bul ber chu lo nghet neihna tur atan a ram a ṭha tawk em? Transportation siam theih a ni dawn em? Tui kan pe thei dawn em? A khawtlang rilru put hmangin lo nghet neih tak tak lam a hawi em? tih te zir chiang (research) bei hmasa lo va khaw tinah neihtir kan tum ringawt mai hi niin a lang. Farming area tur, link road (transport) remchang, a chawmna tur tui khuah siamna remchang, kan thlai chin turte ṭhatna tur ni bawk si thlan chhuah tur hmun tam tak kan neih ngei ka ring. Chung hmunah chuan lo nghet (permanent farming) ti duh apiang chuan neih mai ni zawk se la, kan hlawhtling zawk ngei ang. Chu chuan ram ngaw humhalhna kawngah pawh nasa takin min pui bawk ang.

Chung lo nghet neihna te chu kan tihpuitlin a, kan ram ei leh bara min chawm khawp kan neih hunah chuan tlangram lo neih (shifting cultivation) chu sawi chhiat ngai lovin, i ti tawp ang u tih tih pawh ngai lovin a tawp ve tawh mai dawn a ni.

- Commissioner Lalkiamlova, Tuikual South