Written by
Rev. Lalthanzauva

Renaissance of the Mizo Language No.2

Vision: Mizo ṭawng thumâl rîkdan chung changah hian vision ka neih hi ziaka dah ka dùh a. Missiology thlirna aṭanga vision kan sawifiah dan leh kan hman danin kân ziak ang e.

“Mizo mipui zingah Mizo ṭawng ziak dan leh hman dan thuah harhtharna (renaissance) a lo thleng a, Mizo Language Development (MLD) Board Chairman tur pawh a lo lang ṭan a, hetiang lam ngaituahna lo neite chu lawm takin, phûr takin Mizo ṭawng siamṭhatna hna thawkin an phu suâu suâu mai a ni."

Ka article hmasa Vanglaini chanchinbu-a rawn tuihnihtu, Pu David. M. Thangliana leh Pu Isaac Zoliana te chungah lawmthu ka sawi a, Vanglaini leh Aizawl Post Editor-te chungah pawh lawmthu ka sawi e. Kan ṭawng hmânlai dik lohna hria zawng zawngten kan hriat ang angin hma i la sauh sauh ang u.

Kei erawh chuan Mizo ṭawng chungchanga ngaihtuahna ka lo neih ve ṭhin leh ka lo hriat ve te, ri (sound) chhinchhiahna lam hi ka thlùr bîk dawn a, thlûkseina kan hmandan dik lo lai te hi ka rawn sawi ve dawn a ni. Grammar lâm leh ziah zawm leh zawm loh tur tih lâm te, Sap Upa leh Pu Buanga (RIP) te lehlin fel lo lai siamṭhatna tur lam te hi chu kei aia thiam zawkte buaipuiah ka dah mai. Anni hi chu ngaih ropui tùr an ni a, mahni pianpui ṭâwng pawh ni si lo, hetiang khawpa ṭhaa min lo siamsak hi a hlu thlawt a ni. Amaherawhchu, keini pianpui ṭawnga hmangtute hian a siam ṭhat (revise) hi chu kan mawhphurhna a ni ve thung a, he siamṭhatna hnaah hian kan inthlahrung tur a ni lo ve.

Kan ṭawng ziaka dah chungchangah hian ka sawi duh hmasak ber chu thlûkseina leh rî (sound) danglamna hi a ni. Ka thiam dan leh hriat dana ka buaipui ber hi chu ri (sound) chungchang hi a ni. Ri chungchang kan sawi laiin mi ṭhenkhatin'thlûkseina' nen hian kan lo rawn sawi pawlh leh ṭhin.

Phonetical sound-ah chuan rî chu a rî rei emaw rei lo emaw, a ri ngai rengin a ri ṭhin a. Ri sang, ri laihawl, ri hniâm hô hi ri pangngai rengin a rî tur a ni a, kan thlûk rei pawhin a ri chu a ri ngai rengin a ri tur a ni. Chung ri tehna chu a rîkṭanna ber (initial sound) kha a ni a, a rîk rei chuan kan hmân dan pangngai a 'thlûk’ kan tih hi chu a ni ngei a; mahse phonetics term chuan ri sei emaw ri faan emaw tiin an sawi ṭhin.

Thlûkna sign hi double vowel hmân mai hi a ṭha mai lâwng maw? Ri laihawlah chauh dah a ngai dawnin a lang a. A nih loh leh heng a hnuaia ka rawn ziah Caron emaw Tilde emaw te hi hmang ve ta mai ila.

Heng lo pawh hi sign chi dang thlan tur a la tam mai. Falling-tone leh Rising-tone te erawh chu ri chi hnih an ni a, chuvangin ṭawng pangngaiah chuan Mizo’in thlûkna chhinchhiahna kan tih hi dah ngai lo an ni e.

Note: High-tone hi Middle-tone pawhin a dik tho àwm e. Kan ṭawng hi a tlangpuiin a ri a hniâm a nia. High-tone hi kan thusawi kan uar lêm loh chuan Middle-tone a ni thei. Ri hniâm hi chu a lang chiang khawp mai. Sawi buai tur a âwm lo. Rising-tone hi han lâm chhin teh; ri hniâmin bul kân ṭân a, ri sangin kan ti tawp. Falling-tone hi han lâm chhin la, ri sangin bûl kan ṭan a, ri hniâmin kan chhunzawm a nih hi.

Kan ṭawng thumal te hi ziaka a awmdan tur leh kan ṭawng rîk dan hi ngaih fin lo ila a ṭhàt ka ring. Thu uarna zawng zawng, mihlim thusawi tui ang zawng zawng ziaka dah vek kan tum chuan a buaithlak zual ang. Thuziakin a tum chu ṭhian dun inkawmna, titi dunna ri hi a ni awm e. Chutih rual chuan ṭawng ri hniâm hrim hrim leh ṭawng thûm mi te hi kan la âwm lehnghal a.

Computer leh Phone Keyboard chungchang : Computer Keyboard-a hman tur chuan Microsoft swift Key-ah Mizo Key chi hrang hrang a tam mai. Kei chu ka hman bîk te, vowel key kimchang leh alternative (alt) fonts te hi paper-ah ka chhu chhuak a, ka computer Keyboard remchang laiah ka bel (paste) mai a, a harsa lo. Ka chhu zung zung tawh mai a. Hetiang hi tunlai kan ṭhalaite hi chuan an thiam khawp mai, Bank-a thawk ho hian he hetiang hi an hmang vek a nih hi, an zêi viau hlawmin ka hria; mipui nawlpui pawhin kan thiam thuaiin ka ring. Mobile Phone-ah phei chuan a awlsam lehzual. Duh lai tak vowelah khan han hmet ila, a mark kan duh zawng zawng a lo chhuak tuar mai a, kan duhlai berah khan kan hmet tawlh (slide) a, kan kùt zungṭang kan han thlah a, a rawn inziak ta mai a ni. A va awlsam tak êm!Tone-marks te rêng rêng hi kut ziaka ziah phei chuan kan thai zung zung mai dawn a ni. Lehkha puanah kan duh zawng kan han ziak a, a Tone-Mark kan duh kha kan thai zeuh zeuh mai a, a nuamin a rang ve tho mai e.

Mizo Keyboard: Mizo mipûi hi kan luangrual hunah phei chuan keimahni keyboard kan siam ve mai dawn a, kan company ho hian siam an châk hle dawn a; sumdawng ho zingah hian tunah pawh a rûka lo siam zo der tawh pawh an awm mai thei asin. Thailand-ah kan rawngbawlna hnâm tlem tê tan pawh khan Mission-in an siamsak mai a ni.

Short-term Plan: Hei hi keimahni hovin kan hmân ve hmân tura a zualpui siam ṭhatna ka tih kha a ni a, hei hi kan duh tawk maiin ka ring a ni. A thiam hote emaw a hmang chhin hote kan hmân inang lo nuaih hian mi tam tak kan tibuai a nia. A hmangho hi min kohkhawmsak ula, kan sawi fel thei maiin ka ring.

Long-term Plan: Hei hi chu ngunthlûk lehzuala siam tur a ni ang a, hetah pawh hian duhthlanna kan neih hmasak a ngai ang. Thumâl inzawm tur leh zawm loh tur tih te, Grammar-in a dik em? tih te Tone-marks eng zat nge ngai a, eng tin nge a sign kan siam ang? tih zawng zawng ngaihtuah a ngai ang. Kan ‘a aw b’ te hi belhchhah a ngai em? Paih ṭhen a ngai em? Mi hnâmte chuan 'k' 'p' 's' te hi chi hrang hrang an ngah mai. Tone-marks te hi hawrawp consonant bûl aṭangtein an siam daih asin, vowel aṭang chauhva siam kan tum chuan sign tam tak kan neih a ngai ang. 

Consonant-a thlûk pawh kan neih hi; heng ‘m, n, l' hawrawp tawpah a awm chuan a thlûk loh theih loh a nih hi. Kan ‘a aw b’ neihsa aṭang chuan kan mithiamten an chhut danin sign chi riat lai neih a ngai an ti. Keini rualho chhinchhiahna pakhat pawh hmang ṭha duh lote hi kan awm nual mai a, kan tuipui pha lo mai thei. Amaherawhchu, Mizo hnâm hmangaihtu chuan a theihtawpin a ṭha thei ang bera siam tumin a beih zel ka ring. Keipawh Lalpa'n rem a tih chuan a ṭha thei ang bera buatsaih pawl chu ka thurualpui ngei ang.

- Rev. Lalthanzauva