TUNLAI THUTHANG LEH LALHNAMTE
Tun hnaia social media-a Mizo fiamthu thiam pakhat Hindu-a inlet nia sawi leh a pawlpuiten a thlavang an hauhna thuziakte kha mi tam tak chuan kan chhiar awm e. Social media-a thu thang zawng zawng hi thudik anga pawm tlak a ni vek lo tih chu kan hre ṭheuh a, he thuthang hi erawh chu kum 10 liam ta daih tawh khan chanchinbuah kan hmu tawh a. Khatih lai khan tun angin social media-te a la chak loh avangin tun angin hria kan la tam lo a ni mai a, tunah hei a rawn thang nawn leh a, chanchinbu pawhin tun hnaiah he pawl hmalakna pakhat, phaia lehkhazir tura naupang thawn thlak chungchang a zirna an chhuah bawk a, chungte aṭang chuan he thu thang hi eng chin nge rintlak tih a hriat theih tak mialin han thlir ho leh ila-
Kum 2006 daih tawh khan khatih laia chanchinbu rintlak ber pawl, Zoram Reporter (September 8th - 14th chhuak) chuan ‘Hindu-a inlet nia sawite thu leh hla’ tih thupui hmangin Thangkura te pawl, Nunna Lalhnam, (tun laia ‘Zo sakhua’ tih lam rawn chawilartu)-te chu an hnathawh pakhat, phaia naupang lehkha zir tura thawn thlak chungchangah an Lalhnam chairman, Janajati Vikas Samiti President ni bawk C.Vanlallawma chu biangbiakna a nei a. Lalhnam chairman chuan heng - Janajati Faith, Vanvasi Kalyan Ashram, My Home India, Heritage Foundation te nen an inhriat ṭhat thu leh, Vanvasi Kalyan Ashram leh My Home India te puihnain Mizo naupang 30 vai ram school-a an thawn thlak thu Zoram Reporter chu a hrilh a. Zawhna a chhannaah Mizo naupang an thawn thlak
ṭhinte chu vai ram hmun pasarih lai, Dehra Dun, Dudrapur, Mumbai, Jharkand state, Haryana state-a Deewani-ahte leh, UP-a Gorakpur-ahte an dah thu a sawi.
Anni nen hian an la thawkho ṭha viau zel ni ngei tur a ni, tun hnai mai pawh khan an thawhpui pawl pakhat My Home India chuan Pu B.Lalthlengliana (Thangkura) Nunna lalhnam chu Award a hlan nghe nghe a ni. Heng an pawl thawhpuite hi khatih lai khan tute nge an nih chiah hria an tlem maithei a, tunah erawh chuan kan hrechiang chho ta viau mai a.
Vanvasi Kalyan Ashram (VKA) tute nge? : Lalhnamho thawhpui Vanvasi Kalyan Ashram (VKA) chungchang Rev. Rodinmawia, RSS chanchin zir a, an hmunpui Nagpur-a zan 4 lai riaka zu luhchilhtu chuan heti hian a lehkhabuah a ziak a: “Sangh Parivar pawl hrang hrang hian tribal-hote hi ti-Hindu turin an bei nasa hle hlawm a. Mahse tribal-ho zinga hna thawk tura din bik chu Vanvasi Kalyan Ashram (VKA) hi an ni. VKA ho hian Hindu sakhua vawntir mai bakah, chhawmdawlna hna hrang hrang an thawk. Sikul leh damdawi in te an din a, tribal-te tihhmasawn nan thil hrang hrang an ti ve mek a ni. An tih dan chu, Tribal sakhua hi Hinduism peng pakhat a ni tih an zirtir a. Tribal-ten an pi pu aṭanga sakhua an lo neih ve, an la kalpui zel chu Hinduism huang chhunga seng lutin, Hindu sakhaw thil an zep tel a, Hindu-a siam an tum a ni” (Hindu Firfiak leh Kristiante tuarna pp.195-196) Heng mite ngei hi kum 10 chuang lai Lalhnamte’n an lo thawhpui leh naupang phaia thawnthlakna kawnga an thurualpuite an ni a, sawi zau belh vak lo pawhin a hriatthiam theih viau awm e.
Heritage Foundation ve thung : Hnam sakhua zuia Khuavang/ Khuanu bia inti lalhnamte hian he pawl puihnain lehkhabu an tichhuak nual a. Kum 2007 khan Hindu lehkhabu thianghlim Bhagavad Gita pawh Mizo ṭawngin an tichhuak a, Gita lehlinah hian Lalhnam puipa eng emaw zatin Malsawmna leh Duhsakna Thuhma an ziak nghe nghe a ni. Heng zinga pakhat chuan heti hian a ziak a, “Mi tupawhin nun zalenna chang duh a, Pathian ‘Khuavang’ thua tuihal apiang chuan Srimad Bhagavad Gita hi chhiar ṭhin turin duhsakna ka hlan e” tiin.
A sawi awmzia chu an pathian, (Khuavang) thua tuihalte tuihal rehna atan Hindu lehkhabu thianghlim chu a kawhhmuh a ni. Zo sakhaw tan tuihal rehna tur tui chu Gita a lo ni dawn a nih chu a va Zo si lo em! Hnam sakhua vuan, Zo sakhua intihote thawhpui Hindu pawl-hote hi han google pawh hian, mite ṭanpui tura din tlawmngai pawl NGO tluang pangngai zat chu an ni hlawm lo deuh a ni.
Hindu-a inlet? : ‘Hindu-a inlet’ nih chu kan la duh lo tlang viau niin a hriat a, inlet kher lo hian a Hindu theih tih kan hria em? Lalhnam/ Zo sakhawho thawhpui Heritage Foundation Newsletter, Heritage Explorer, October 2006 chhuakah chuan heti hian a inziak a, ‘Mi tupawhin a hnam sakhua a biak a, a hnam zia leh tih dan phungte a zawm chuan Hindu-a ngaih a ni’ tih hi. Thangkurate pawl buaipui ber chu heti lam hawi, hnam sakhua, culture, tradition tih vel a ni tih Zoramin a hai lo awm e. Heti lam hlir an buaipui hian Hindu-te chuan Hindu-ah an pawm reng a lo ni - a hranpaa Hindu-a va inleh a ngai hran lo. Hindu pawlho nen hun rei tak aṭangin ṭha takin an thawkho reng tawh bawk a, an inpawm tlang tih chu a hriat theih mai awm e.
Pi Pu sakhuaah Hindu sakhaw thil zep tel : Vanvasi Kalyan Ashram hian tribal-te pi pu sakhua hi Hindu-ah an pawm ve ngawt a ni satliah lo va, ‘Hindu sakhaw thil an zep tel’ tih Rev. Rodinmawia pawhin chiang takin a lo ziak tawh a, hei hi a serious lai tak chu a ni. Heng Lalhnam/ Zo sakhua zuitu intihote zirtirna pawh hi ngun taka zir chuan Hindu ngaihdan an seng lut nasa a, pi pute tihdan tam tak an hlamchhiah thung si. Bhagavad Gita an lehlinah pawh Hindu pathian Indra chu ‘Vanhrika’ tiin an dah a, Gita-a pathian lo lang ‘Krishna’ chu Khuanu/ Khuavang tiin an lam bawk a. Heng leh a chhan tam tak avangin he Zo sakhua an tih hi eng ang taka Zo nge tih hi zawhna lian tak a la ni reng mai.
Naupang thawn thlakte an him chiah em? : Vai rama naupang thawn thlakte dinhmun dik tak hi mipuiin kan hre lem lo; mahse kum 10 liam ta aṭanga ṭan tawh a nih avangin a rah hmuh theihin a lo lang chhuak ṭan a, chung zinga pakhat, Zalen chanchinbu, (May 15, 2015)-in a tarlan hi a ngai ngaiin han en teh ang: “Mizo naupang rethei deuhte chu zirna ṭha zawk tiamin sakhaw dang sikulah lak an nih ṭhin thu leh hnam dang sakhua serh leh sang zirtirin state hran hranah dah darh an ni tih thudawnna chuan a sawi a. He sikula lut tur hian mi lar leh hlun tak pakhat chu a kawhhmuhtu zingah a tel niin an sawi a. Aizawl district khaw pakhata cheng, pawikhawih lian tak a neih avanga thuneituten an lakhran mek kumtling lo mipa naupang pakhat chu rilru lam thiamte’n an kawmna aṭangin hriat a ni a. ‘Yoga leh Mantra mai bakah an serh leh sangte zirtirin an tih ṭhat duh loh chuan kutthlâka hrem an ni fo ṭhin tiin naupang hian ka hnenah a sawi’ tiin amah kawmtu Clinical Psychologist chuan Zalen a hrilh a ni.”
“Thudawnnain a sawi zel dan chuan, ‘He naupang hi Delhi khaw chhehvel sikul-ah 2010 khan dah a ni a, a kalna sikula Hindu thuchham (mantra) sawi turin ka ti a, Mantra nal taka a sawi thei chu a mak ka ti hle a, yoga pawh zirtir an ni,’ tiin amah kawmtu rilru lam mi thiam chuan a sawi a. ‘Zirtirna hi amahah a bet nghet hle a, a pawi khawih chhan ka zawhin ‘Hindu pathian ‘Ni’ (Sun) chuan an sual man tél tura a tih niin ka hnenah a sawi a ni,’ tiin naupang kawmtu Clinical Psychologist chuan a sawi bawk. ‘Rilru dah awl [yoga meditation] veka hmun danga insawn ‘mind transformation’ a thiam tawh tih ka hriatin a lut thûk tawh hle niin ka hmu a, rilru lamah buaina a nei lo va, sakhaw pakhatin an pathian biakin ‘tisualtute hrem tur’ tih zirtirna a rilrua a beh ngheh vangin pawi lian tak a khawih mai niin ka hria a, a thil tihsualah inchhirna a nei lo, mi chunga pawi a khawihna chu an phu ve rengah a ngai’ tiin rilru lam thiam mi chuan Zalen a hrilh bawk. Fimkhur thu hlaah Clinical Psychologist dangin he naupang hi a kawm ve leh a, a hmasa kawmtuin a hmuh dan chu a ṭawmpui bawk a ni,” tiin.
Lalhnam/ Zo sakhua ten ‘Hindu-ah tu mah an inlet lo’ an tih tlat laiin Hindu thurin chuan an chhung lam thlarau a hneh tal chu a nih si hmel hle mai! A reng rengah, a Mizo pangngaite aia a Zo sakhua inti ber zawkte Hindu-a inlet nia an tlang thang fo mai leh, an thawhhona ṭha lutuk mai hi chu a zia lo lam deuh lo maw?
Nu leh paten zirna, thiamna kan duh luatah kan fate thlarau nun hi kan hloh thei a ni tih hriain i fimkhur ang u. He lei dam chhung ai chuan chatuan hi a rei zawk dawn lo’m ni? Sakhaw thila tih sual hi chuan thil tih sual dangte a ang ve lo a nia. Hetia kan Mizopui, ‘Kristian kan ni tawh lo, Adama thlah pawh kan ni lo, Kristiannain kan hnam nun a tichhia, Bible duh lo, hél pawl kan ni’ tituten kan fate vai ram school, Hindu pathian hming chawia dinah te an thiar thlâk mek lai hian kan en liam mai mai dawn em ni? Mizo Kristian, harh teh.
- RTC Lalduhawmi