MIZO NULATE MIZO TLANGVÂL TAN KA HUAL

YMA Day kan hmang zo deuh chauh bawk a, rilruah YMA kum puan ‘Ram leh Hnam Humhalh’ hi a la cham vang vang mai. ‘Ram leh Hnam Humhalh’ tih hi kum eng emaw zat aṭang tawh khan YMA hian kum puan atân a lo thlang tawh a, a thlang nawn awn awn a ni ber mai. Heti taka rorel palai kal khawmten an thlan zin a nih avâng hian a pawimawh tawp khawk a ni tih hai rual a ni lo.

Kawng tam takin kan ram hi humhalh a ṭul a. Tunah erawh chuan ‘hnam dang pasala neih’ chungchang hi thlurbing teh ang.

Mizo tlangvâl zîngah hnam dang nupuia nei hi chu sawi tham lek an awm awm e. An nei a nih pawhin an fate kha Mizo-a ngaih an ni deuh mai zel a. Theih ni se hei pawh hi tih loh atân a ṭha khawp mai. Amaherawhchu, Mizo nulain hnam dang pasala a neih ai chuan hnam a pawlh dal nêp deuh zawk a. Mizo nula-te zîngah vai emaw, sap emaw, black (negro kan tih) emaw, Korean emaw, Chinese et al. emaw nei hi an tam ta hle mai a. A vên pawh kan inveng sêng ta lo a ni ber e. Hei tak hi kan hnam tana thil pawi lutuk, kan hnam tidaltu leh inchîmralna azawnga hlauhawm ber a ni tih hi uar taka sawi a ṭul tawh hle.

Mizo pa tam tak, neinung tak takten an fanute zirna ṭhaah an dah. Zirna in changkang leh man to tak takah an dah a. An duh tawkin Hindi leh English an thiam a, a ṭha hle. Lehkha pawh an thiam hlawm viau mai - hei pawh a ṭha. Hna sâng tak takte pawh an thawk; hei pawh a ṭha zel. Chumi dawt chiahah chuan Mizo culture, tradition leh Mizo ṭawng an ngainep a, Mizo tlangvâl thleng thlenga ngainep an awm fo ta mai. Hei erawh hi chu hnam tana thil pawi a tling.

Mizo hmeichhiaten hun eng emaw chen aṭang khan zirna kawngah leh kawng hrang hrangah fak an hlawh a. Mipate aiin an chungnung zar zar ta emaw tih tûr an ni a. Hmeichhe hmasawn ber berna state kan ni hi kan inchhuang ṭhîn. A lawmawm êm êm a ni. Chutih rualin ṭhenkhat erawh hi chu an changkang ‘over’ ta a ni lo maw? India ram metropolitan city-ahte an chêng a, vai te, mingo (Mizovin sap kan tih zawh vek maiho) te, black te leh hnam hrang hrang ngaizâwng a, pasala rawn nei ta an va tam ta êm.

Kan Mizo pa chhuanvâwr ṭhe­khat fate zîngah ngei ngei pawh sap nei ta mai mai te, Korean nei ta mai mai te, Vai nei ta mai maite an kat nuk mai - a va zahthlak êm! Zak taka kun tlawk tlawk tûra ngaih an chhungte lah chuan an la chhuang zaw mah fo lehnghal. Ṭhenkhat phei chuan an ‘hnam dang makpa’ te chhuang tak ni awm fahranin an lehkhabu ziahah an thlalak colour ngatin an chuantir duh zu nia! A va zahthlak! Mizo nula changkang tak tak zîngah ‘a phu tûr Mizo tlangvâl zîngah an awm lo’ an tihte an awm zauh ṭhîn! Hei hi chu chapona ‘over’ a tling ka ti. Mizo tlangvâl tan a tlawmthlak khawp mai. An phu tawk Mizo tlangvâl zîngah an hmu ngang lo a nih chuan hnam dang chu nei mai ang hmiang. Mizo pawhin kan theihnghilh chhunzawm ve tawh mai a ni ang chu. Mahni hnam hmusit hi Mizo hian kan mamawh lêm love. Mahni identity hmusittu hi tu hnam mahin an ngaisâng bikin a rinawm lo bawk.

Mizo nulain hnamdang pasala a neih chuan...

1. Hnam dang fa a pai a. lo hring ta a. A fa chu hnam dang. Amah chiah Mizo. Amah ngei pawhin Tribal nihna avânga hamṭhatna a dawn theih zawng zawng a hloh nghal vek bawk. Hei hi India ram dan ding lai a ni.

2. Inchîmralna hlauhawm ber a ni. An fanuin hnam dang (vai) pasal a nei a, a fate chu ‘vai’ an ni. Chu hnam dang daih chu an ‘tunu/ tupa’ a nih miau avângin an hmangaih lo thei lo. Tichuan, hnam dang mi an hmangaih ta. Zoram chhunga hnamdang kiantir an ngaih zauh changin an thinlung zawng zawngin an ṭan tuk tawh mai a ni. Mizo ngei khan hnam dang mi kha thinlung zawng zawngin an hmangaih tawh ṭhîn. Chutah zet chuan ṭanrualna a awm thei tak tak tawh ngai lo.

3. A fate chu lungngaihna ruam­ah a hruai lut a ni. A faten thil sual engmah an ti lo. Mahse, an pa hnam dang a nih miau avângin Danin ‘Mizo’ ah a pawm thei lova, YMA leh MZP ang pawhin pawm theih a ni chuang lo. An identity inkawlkawlh nuk mai avângin an rûm vawng vawng ṭhîn. An khawngaihthlak lutuk. Nu-te thei thur ei avângin an fate ha a tim fo ṭhîn a nih hi.

Aizawl veng pakhatah chuan Mizo nulain vai pasalah a nei a. Fa pathum an neih hnuin a pasal chuan vairamah a tlansan ta daih a. A fate chu ‘vai fa’ tih hi an hmelah a hriat ngawih ngawih vek mai. An chênna vêngah Mizo angin an pawm thei si lova, an fapa upa ber hrehawm ti lutuk chuan vawi tam tak inawhhlum a tum ringawt mai a ni. A nu chu thiam lohvin, vawi tam tam a hau ṭhîn a. A nu pawh a inchhîr narawh. Mahse, a sâwt tawh si lo.

Tin, Mizo nula zîngah pasala ‘sap’ neite hi ‘vai’ neite aiin kan dah chungnung deuh em aw a tih theih. An chungnung chuang lo; ang khat an ni. An pasal neihna a hla deuh zawk a ni satliah mai. Mizo tan chuan an bo vang vang a, an dam lai ngeiin an lu kan sun a ni.

Hnam dang leh hnam dang innei (intercaste marriage)te leh ram dang mi ve ve innei (transnational marriage) te hian a pângngaia inneiten harsatna an tawh loh harsatna tam tak an tawk ṭhîn. U.S.A. Federal Law-ah khuan Inter­na­tional Marriage Broker Regu­lation Act an nei a. Chu Dan chuan Transnational Marriage hi U.S.A.-a pêm luhna remchanga laa nupui pasal inneih hi a khap a ni.

Nang, Mizo nula, Mizo tlangvâl ngei nei tûrin inbuatsaih rawh. Mizo Tlangvâl pasal tûr hmu lo khawpin a changkan theih loh. Thlaah pawh lawn thei mah la Mizo tlangvâlten an phu che. ‘Mizo tlangvâl pasal tûr tawk ka hmu lo’ i tih chuan i chapo lutuk vang a ni a, i inhmuh dan letling thawkin an hmu ang che. Ngaisângtu i vân hle mai thei a nia. Mizo nulate Mizo tlangvâlte tan ka hual e.

- Zomawia Khiangte